Fəhlənin ölən arvadı

gurccc

Gürcü hekayəsi Revaz İnanişvili Kaxetiyanin Saqareco rayonu, Xaşmi kəndində doğulub. Hekayə ustası kimi tanınıb. Bir neçə hekayə kitabı var. Gürcü nəsrinin yetişməsində gürcü kinomotoqrafiyasının, xüsusən də Otar İoselianinin əvəzsiz xidməti olub. R.İnanişvili O.İoselianinin filmlərinin ssenarilərini yazıb. 1996-cı ildə vəfat edib. Kulis yazıçı Eyvaz Əlləzoğlunun tərcüməsində Revaz İnanişvilinin “Sixurala” (“Sevinc” mənasını verir) hekayəsini təqdim edir. İçəri daxil olan Mağvala kürəyini qapıya söykəyib başını yana çevirdi. - Bizim dülgər sizi görmək istəyir, batono Levan. - Hansı dülgər? - Dülgərlik emalatxanasında işləyir. - Nə istəyir? Mağvala çiyinlərini çəkdi. - Deyir arvadım ölüb, direktora sözüm var. Levan acıqlandı. Bilirdi ki, bu cür adamlar, adətən, qanundan kənar şeylər üçün ağız açırlar. Bununla belə başı ilə razılığını bildirdi. - Gəlsin. Mağvala çıxdı, ancaq qapını örtmədi. Dülgər əvvəlcə başını uzatdı, sonra ayağını içəri qoydu, qapının yanında dayandı. Balaca boylu, dolu kişi idi, yəqin 60 yaşını ötmüş olardı. Böyük başı, iri gözləri vardı. Təkəmseyrək ağ saçları qəhvəyi rəngli alnında bir –birinə qarışmışdı. Levana elə gəldi ki, kişi qalın bığının altından gülümsünür. - Buyurun, buyurun... Kişi irəliyə doğru bir addım atdı. İri papağını sağ əlindən sol əlinə keçirdi. - Buyurun, buyurun! Levan irəli yeriyib əl verdi. Dülgərin dəyənək kimi bərk əli vardı. - Əyləşin. - Levan ona stul təklif etdi. - Yox, sağ olun, oturmaqla vaxtınızı alıb sizi narahat etmək istəmirəm. - Nə narahatlığı var, canım?! Əyləşin, əyləşin. - Yox, dərdimi elə ayaqüstü də deyə bilərəm. - Buyurun. Dülgər papağını irəli keçirib qurşağının yanında iki əli ilə tutdu. - Arvadım Sixarula ölüb. - Nə danışırsız?! - Yazıq xərçəngdən keçindi. Heç cür kömək edə bilmədik. Yenə şükür ki, çox əziyyət çəkmədi. Dülgər susdu. Onun gözləri fağır-fağır işıldayırdı. Görünür, ağız açmağa üzü gəlmirdi. Kömək lazımdır. - Dülgər açıq-aşkar gülümsündü. - Sizi narahat etməyə məcburam. - Həmkarlar təşkilatının yanına get, mən də tapşıraram, imkan daxilində kömək edərik. - Pul-mul lazım deyil. Təkcə maşına ehtiyacımız var. Meyidi kəndə aparacağıq. Levan fikrə getdi. - Hansı kəndə? - Burda, yaxınlıqda, Kaspi rayonunda balaca bir kənddi. Levan yerinə çökdü. Maşın özlərinə də çatmırdı. - Maşın işi... - Gərək kömək edəsiniz. Başqa çıxış yolu yoxdur. Levan telefonun dəstəyini qaldırdı, nömrələri yığdı, ancaq kimsə cavab vermədi. - Maşın nə vaxta lazımdı? - Sabaha. Yəqin günortayacan geri, işə qayıdar... Levan nömrələri yenidən yığdı. - Siz burada qeydiyyatdasınız? Şəhərdə yaşayırsınız, kənddə nə işiniz var? Mərhumu burada basdırmaq olar. - Burada sən deyən evimiz-eşiyimiz yoxdur. Bir də ki, ana qəbri kənddə olsa, övladları dədə-baba yurdlarını unutmazlar. - Əlbəttə... əlbəttə... Başqa telefon zəng çaldı. Levan dəstəyi qaldırdı, dülgərə: - Katibənin yanına gedin, – dedi - ərizə yazar, fikirləşib nəsə kömək edərik. Ancaq idarənin hesabına 5-10 manat keçirməyi unutmayın. - Ayıb deyilmi? Bu barədə nə söhbət ola bilər? Ərizəni də özüm yazaram. - Hə... hə .. - Levan artıq telefona qulaq asırdı. Dülgər gümrahlaşmış addımlarla otaqdan yenicə çıxmışdı ki, baş mühasib içəri daxil oldu. Bir dəstə kağızı stolun üstünə qoydu, əyləşib Levana baxmağa başladı. Telefon söhbəti qurtaranda mühasib: - Bir bunlara baxın, bilmirəm ağlınız bir şey kəsəcək ya yox. - əlini kağızların üstünə qoydu. Levan kağızın birini götürdü. Qara rəngli telefon səsləndi. Levan dəstəyi qaldırdı. - Eşidirəm, batono... şübhəsiz... Levan ayağa qalxdı. - Bu dəqiqə, batono. - dəstəyi tələsik yerinə qoydu, qalstukunu düzəltdi. - Gəl görək... onu qapıya sarı dəvət etdi – heç yana getmə, bu gün bu işə əncam çəkməliyik. Bu gün... Mühasib pərt halda çıxıb getdi. Levan artırmaya keçdi. Plaşını geydi, papağını əlinə aldı. Artırmadan çıxanda dülgərlə otağın ortasında rastlaşdı. Kişi əlində kağız tutmuşdu. Levan kağızı alıb stolun üstünə qoydu, qələmə əl uzatdı. Kağıza köhnə hərflərlə yazılmışdı: “Həyat yoldaşım Sixarula vəfat etmişdi. Xahiş edirəm, mərhumu Kaspi rayonuna aparmaq üçün maşın verəsiniz.” - “Sixarula” yazmaq nəyə lazım idi, qatso? ”Sixarula” sözünü silmək istədi. Ancaq nədənsə buna əli gəlmədi. Ərizənin sol bucağına - “Yol - Mosidzeyə. İmkan daxilində kömək edin” yazdı, qol çəkdi. Yenidən ərizəni gözdən keçirdi. - Sixarula həqiqi adıydı. - Bəli, həqiqi... - Yaxşı addır. - Fağır özü də yaxşı qadın idi. Sağlığında bir dəfə də üzümə ağ olmadı. - Qəbri nurla dolsun. Mərhumu haradan aparacaqsınız? - Armyanskidən. Qapıdan çıxanda dülgər ayağını ləngidib direktoru gözlədi. - Buyurun, buyurun. - deyə Levan onu irəli buraxdı. - Dülgər yöndəmsiz əllərini havada oynatdı. - Mağvala, - Levan katibəyə sarı çevrildi, - Mosidzeyə zəng elə, bu yoldaşa maşın versin. Sənsə Vaşadzenin yanına get, o belə hallarda hamıya kömək əlini uzadır. - Çox razıyam, batono, özgə kömək lazım deyil. - Gedin, gedin. Levan əlini uzatdı. Dülgər əl verdi. - Minnətdaram. - Dəyməz. Levan otaqdan çıxdı. “Sixarula” maraqlı addır... Görəsən o necə qadın imiş, nə cür ailədə anadan olubmuş, adını niyə Sixarula qoyublarmış? Görəsən, o öz adını həyatda doğruldurmuşmu. Bu dünyada Sixaruladan axır nə qaldı? Gecə arvadının böyrünə uzananda dedi: “Bir fəhləmin arvadı ölüb. Bilirsən adı nə imiş? Sixarula”. Qadın gülümsündü: “Yazıq...” Levan səhər saat onda şəhərin 1 nömrəli xəstəxanasının yanında dülgərlə yanaşı durmuşdu. Yanında sürücü, dülgərin iki ahıl qohumu, mərhumu rayona aparacaq maşının şoferi dayanmışdı. Dülgərin bənizi qaçmış oğlu və onların qardaşağaları qara qapının yanında xosunlaşırdılar. Hiss olunurdu ki, qohumları Levanın burda olmasından razı qalıblar. İki oğlan onlara doğru qaçıb maşının bortunu açdılar. Dülgərin oğlanları və qardaşağaları üstünə ağ çəkilmiş tabutu ehtiyatla gətirdilər. Dülgər papağını əlində tutub gözləri yol çəkirmiş kimi uzaqlara baxırdı. Sixarula tabutun içinə uzanmışdı. Balaca, bəstəboy, ağ saçlı qadındı. Şam rəngli, cəfa çəkmiş ağ əlləri sinəsinin üstünə çarpaz qoyulmuşdu. Saralmış sifətinə, ərimiş dodaqlarına ölüm sükutu çökmüşdü. Alnındakı ağ tellərini külək əsdirirdi. Levan maşına sarı gedib oğluna kömək etmək istədi. Lakin buna ehtiyac olmadı. Gənclər tabutu yüngülcə qaldırıb kuzova qoydular, qapağı örtdülər. - Lütfən, kəndə də gəlin, halallıq verin. - dülgər və oğlanları Levandan xahiş etdilər. Levan : - Əgər ortadan bir iş çıxmasa, yanınızdayam. - vidalaşıb geri döndü. O, qışın çılpaqlaşdırdığı, gövdələri qaraya çalan ağacların arası ilə gedirdi. Aşağı əyilmiş göy üzü ağır və qara idi. Bu qaraya çalan dünyada bir çimdik ağarmaqda olan işıq vardı. Bu işıq - Sixarula - öz adının mənasıyla, narazı olmadığı həyatı, taleyin bu cür sonluğunu elə bil nurlandırırdı. Levan hər şeyə - qara ağaclara, qaraya çalan köhnə evlərin damlarına, gəlib keçən adamların üzlərinə baxırdı və hər şey ona ölümdən bəraət almış kimi görünürdü. Sonra səki ilə addımlamağa başladı, içində bir rahatlıq və qorxusuzluq vardı. (kulis)

13 Mart 2016 11:27

Teatr tamaşaçıları ilə televiziya tamaşaçılarının fərqi

teee9

Aliyə yazır Teatr şəhər həyatına bir ünsiyyət qatı, özünəməxsus dil kimi daxil olursa, yalnız bu halda kulturoloji kontekstdən danışmaq olar. Əks halda o şəhər həyatının bir atributu, snob ənənəsi olacaq. Moda nümayişi kimi, bir qrup adamın görüş yeri kimi, “Teatr” ideyasının xatırlanması saatı kimi, hansısa qorunan ənənə kimi və s. Bunlar teatrın böhran keçirdiyi dövrə aiddir deyəcəksiniz. Amma aydınlaşmalı bir məsələ var: Biz böhran dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq? Və yaxud da teatrın uğuru deyiləndə nə başa düşülür? Teatr şəhər həyatında özünə alternativ olaraq nəyi görür? Biz şəhərdən danışanda həm də kapitalist cəmiyyətinin məskunlaşdığı şəhərdən danışırıq. O yerdən ki, istehlak cəmiyyətidir və kapitalizm durmadan yeni modellər təklif edir. Bu modellərdən ən parlağı qlamurluq modelidir. Belə bir məkanda, cəmiyyətdə teatrın böhranı və ya teatrın uğuru deyiləndə fərqli kontekst nəzərdə tutulur. Bu kontekstdə teatr özünə alternativ olaraq başqa bir bohem həyatı, qlamur dünyanı görə bilər. Halbuki teatrın alternativi gündəlik həyatdır, reallıqdır. Çox vacib olan bir sual ortaya çıxır: Bu cəmiyyətdə teatr varmı? Yəni və daha dəqiqi, fiziki olaraq deyil, teatr fəlsəfə olaraq mövcuddurmu? Onun hansısa suallar qoymaq gücü varmı? Ümumiyyətlə, belə sual qoymağı özünün borcu hesab edirmi? Müasir teatr haqda materiallar araşdırırkən, Youtube videolarını izləyərkən teatrın bu günün insanının gerçəkliyinə toxunmaq çabalarını gördüm. Onların içində olduqca maraqlılar var. Verbatim janrında hazırlanmış bir tamaşa xüsusilə diqqətəlayiq idi: Məşhur “Kral Lir” motivi üzərində real insanlar öz real hekayələrini danışırdılar, atalar qızları haqda danışırdılar. Bu gerçək əhvalatlar idi. Amma baxdıqca bir sual ortaya çıxırdı: teatr fəlsəfə olaraq var ola bilmirsə, bu gerçəkliyə toxunmaq haqqı varmı? Bu məqamda XX əsrin ən vacib teatr adamını Artonu xatırlamamaq olmur. Axı onun “Qəddar teatr” nəzəriyyəsində hansısa məişət qəddarlığından danışılmırdı, özünə qarşı qəddar olmaqdan danışılırdı. Ümumiyyətlə Artonun antiteatr pafosu bu günlə həddən artıq səsləşir. İş burasındadır ki, Artonun gördüyü, sözün əsl mənasında onu dəli edən problem indi də aktualdır. (Söhbət hansısa metodologiyadan getmir. Ümumiyyətlə, Artonun fikirlərinə metodoloji yanaşmaqla hansısa nəticə almaq mümkün deyil). İş orasındadır ki, Arto özü də teatrın gerçəkliyin sərhədinə toxunmasını istəyirdi. Mənim bayaq misal gətirdiyim tamaşadakı kimi, məsələn. Amma o, istəyirdi ki, ora gələn tamaşaçı öz gündəlik yaşamından, rahatlığından qopa bilsin, tamam başqa bir vəziyyətə düşsün. Əsas məsələ ondadır ki, Arto tamaşaçı ilə həm də “obıvatel” tamaşaçı ilə teatrın razılaşmasını qəbul edə bilmirdi. Tərəflərin bu qarşılıqlı razılaşmasının nəticəsi olan tamaşa-görüş ona iyrənc gəlirdi. Çox qəribədir ki, Arto bu total laqeydliyin tüğyan etdiyi cəmiyyəti və teatrın onunla davranışını görəndə dəli olurdu. Həm də o, öz dəliliyini kənardan görür və qəbul edirdi, amma nə cəmiyyət nə də ona özünü kənardan göstərməli olan teatr öz dəliliyini görmək, göstərmək və qəbul etmək istəmirdi. “Müasir teatr süquta uğrayır, çünki o, bir tərəfdən ciddilik hissini, digər tərəfdən gülməli olmaq hissini itirib. Çünki o, təhlükə ilə, təntənə ilə əlaqəsini itirib – anında aktivlik göstərməyi, təhlükə ilə göz-gözə qalmağı unudub.” “...Bizim teatr heç vaxt özünə bu sualı verməyəcək: Bu sosial və əxlaq sistemi ədalətli deyilsə, onda necə? Mən hesab edirəm ki, o ədalətli deyil və məhvə məhkumdur. Bu yerdə daha teatr yox, pulemyot lazımdır, bizim teatr hətta bu sualı səmimi və birbaşa qoymaq gücündə deyil, əgər mənə daha yüksək və daha sirli görünən məqsədindən aralanıb ümumiyyətlə o bu sualı qoyacaqmı?” - Arto məqalələrində yazırdı. Zaman göstərdi ki, teatr özünə qarşı belə qəddar olmasa və “Olum, ya Ölüm sualı kimi bu sualları özünə verməyə güc tapmasa, Yevreinovun termini ilə desək “teatralizasiyadan” danışmaq gərək olacaq. Teatralizasiya davranışın, üslubun tirajlanmasıdır. İdeologiya ilə, totalitarizmlə sıx bağlıdır. Məsələn, sovet cəmiyyətində hətta teatrın özündə belə teatralizasiya baş verdi. Bizim kontekstdə teatralizasiya həm də danışılmayan dilin qalıqlarıdır. Teatr bütün tarixi boyunca dil olaraq yenilənməyə can atıb. Çünki yalnız özünəməxsus dil olduqda o, ünsiyyət qatı olaraq kulturoloji-fəlsəfi müstəvidə dayana bilər. Əgər danışmağa söz yoxdursa dil ölür. Lazımsız alət kimi qorunub əl-ayağa dolaşır. Teatrın müxtəlif sənət sahələrinə doğru böyüməsi ona yeni dil imkanları qazandırır. Məsələn, bu gün dünya teatrında müasir incəsənətlə, (instalyasiya, performans və s), media ilə teatrın sərhədlərini axtarmağa əsas verən teatr hadisələri baş verir. Teatrın sosiumla münasibəti, tamaşaçıyla qurduğu əlaqə necədirsə, onun eynisini görür və haqq edir. “Təsir əks təsirə bərabərdir” qanunu burada eyni dərəcədə keçərlidir. Və yalnız bərabərhüquqlu, daha doğrusu, eyni müstəvidə baş tutan ünsiyyət davam edə bilir. Qapalı sovet cəmiyyətindən fərqli olaraq informasiyaya açıq olan (ilk növbədə ikinci dərəcəli, idarə olunan informasiyaya, passiv əhval ruhiyyəyə təhrik edən xəbərlərə) indiki dövrdə TV-nin toplumda daha əlverişli mövqeyi var. Lakin azacıq araşdırma kifayətdir ki, bu gün TV-nin tamaşaçılara müsbət impuls verə bilmədiyini görək. Dünyanın ən müxtəlif yerindən, hətta fərdi əhəmiyyət daşıyan neqativ xəbərlərin təsir yükü şou xarakterli verilişlərlə “keyidilir”. Belə vəziyyətdə bu tip “informasiya açıqlığı” teatra yeni perespektivlər açır. Tamaşaçı ekrandan bədbəxtliyin və xoşbəxtliyin şəklini görür. Hər iki hal onu özünə qapanmağa, mutsuzluğa sövq edir. Dialoq yoxdur, dialoq yoxsa motivasiya, impuls yoxdur. Deməli, canlı-canlı hadisələri təqdim edən TV alternativ deyil. Bu şüşə ekran arxasında hardasa bizdən məsafəcə uzaq bir yerdə baş verir. Yeni texnologiyalar alternativ deyil. Hətta kino da alternativ deyil (ən yeni premyera belə, nə vaxtsa, lentə alınanı təqdim edir və bu barədə duyğulanmağa düşünməyə çağırır). Və teatrın, elə kino kimi, TV kimi, rəsm kimi insana yaşadığı mütləq gerçəkliyə alternativ gerçəklik təklif edən teatrın onlardan fərqli olaraq, təklif etdiyi gerçəkliyin canlı olması kimi gücü var. Bu gün şəhər sosial kulturoloji mənzərəsi və öz polifonikliyi ilə meqapolisə daha çox yaxındır. Bizim paytaxtımızın nümunəsində yeni kulturoloji mənzərədən danışa bilmərik. Amma bu faktı da inkar edə bilmərik: Teatr fərqli sosial strukturla qarşı-qarşıyadır. Məsələ yenə də onun sual qoya bilmək gücündədir. Sosiumla üzbəüz qaldıqda sənətin-teatrın bəlli bir narahatlıqları yaranır. Adını şərti olaraq siyasət qoyduğumuz sosial sistemin içində və ya dışında olmaq narahatlığı. Dicle Koylan adlı türk sənətşünası Jak Ransyerin “Estetikanın narahatlığı” (“Estetigin hüzursuzluğu”) kitabına şərhində belə yazır: “Hər şeyə, sosial düzənə, demokratiyaya, mesaja, məqsədə, seçimə laqeyd olan, özünü sıradan dünyadan ayıran və onun ierarxik nizamını, əsas əlaqələrini tanımayan, ona yuxarıdan aşağı baxan sənət məhz bu laqeydliyi üzündən siyasidir, heç bir siyasi mübarizədə olmadığı üçün siyasidir” . Teatra öhdəliklər təyin edən ehkamçı mülahizələrə bundan yaxşı cavab tapmazsan... (kulis)

10 Mart 2016 3:28

Bacı qatilini sevənlərin 8 Martı

sevda723

Yadınızdadırsa, bir neçə həftə əvvəl, qardaşın bacısını bıçaqlaması xəbəri qızğın müzakirələrə səbəb olmuşdu Qardaş 29 yaşlı baçısını ondan icazəsiz evdən çıxdığına və telefonunda kişi fotosu gördüyünə görə bıçaqladığını demişdi. Hadisə sosial şəbəkələrdə müzakirə olunanda adamların reaksiyalarını izləyirdim. Müzakirə olunan hadisədə mənə daha çox qadınların rəyi maraqlıydı. Bir xanım istifadəçi yazır: “Səhv edib. Amma bacı da uşaq deyil, 29 ildi bilir ki, qardaşı icazə vermir tək çıxmağa, evdə belə xasiyyətdədirlərsə, kimə, nəyə güvvənib, sözündən çıxır qardaşının”. Başqa bir xanım: “Qardaş bacının pisliyini istəməz. O bacı indi özünü heç pis hiss eləməz”. Daha bir rəy: “Qız nə qələt eləsə də bıçaqlamaq olmaz axı”. Qadınlar arasında yaşından, təhsilli olub olmamasından asılı olmayaraq konkret bu məsələ ilə bağlı sorğu keçirsələr, inanıram ki, qardaşı müdafiə edənlər üstünülk təşkil edəcək. Abbas Kiarostaminin “Zeytun ağacları altında” adlı filmi var. Savadı olmayan oğlan təhsilli qızla evlənmək istəyir, düşünür ki, onun övladlarını savadlı ananın yetişdirməsi vacibdir. Bizim ailələrdə ana kultunun güclü olması və övladlara atadan çox təsirinin olması danılmazlır. Amma hətta qadının savadlı olması, bir neçə ali məktəbə bitirməsi, bir neçə dil bilməsi və s. qətiyyən onun övladlarının feodal təfəkkürdən uzaq, sivil böyütməsi anlamına gəlmir. Bu şərhləri yazan xanımların ali savadı almasına şübhə eləmirəm. Cəmiyyətdə əsrlər boyu dərin kök salmış arxaik ənənələr, adətlər, təfəkkür tərzi bu insanların aldığı savadı üstələyir və savad köhnəlmiş düşüncənin basqısına məruz qalır. Tipik azərbaycanlı mahiyyətcə, bizi sivil dünyadan qoparan bu köklərə bağlıdır. Azərbaycan qadınlarının əksəriyyəti türk seriallarını izləyir. Demək olar ki, bütün turk seriallarında dominant olan bir neçə motiv var. Bunlardan başlıcası qadın haqları, köhnə adətlərin qadını da, kişini də buxovunda saxlamasıdır. Bu, türk serial sənayesinin ötürdüyü əsas mesajlardan biridir. Və qəribədir ki, türk seriallarının qəhrəmanlarını sevən qadınlarımızın əksəriyyəti bir həmcinsinin individ, şəxsiyyət olma haqqını tanımaq istəmir. Bu seriallarda dediyim problemlər son dərəcə sadə, bəsit şəkildə anladılır. Amma yenə də qadının sonda gəldiyi nəticə bu, olur: “Evdə belə xasiyyətdədirlərsə, kimə, nəyə güvvənib, sözündən çıxır qardaşının”. Bizim təsəvvürmüzdə birmənalı şəkildə azadlıq, sərəbəstlik əxlaq anlayışının əksdir. Hətta əminik ki, azad düşüncə əxlaqla birlikdə mövcud ola bilməz, onlar mütləq əks qütblərdə dayanır. Mənə hərdən elə gəlir ki, bizim uzun illər rahatlıqla imperiya əsarətində qalmağımızın əsas səbəblərindən biri bu olub: azad, özbaşına yaşasaq, əxlaqımızı itirə ilərik. Başqa cür desək, biz azadlıqdan əxlaqımızı itirə biləcəyimiz üçün qorxuruq. Təbii ki, təsəvvürlərdəki tipik, bəsit əxlaq anlayışını nəzərdə tuturam. Bacısını, öz həyatını arzularına uyğun qurmaq istədiyinə görə bıçaqlayan bu tip kişilərin çoxluğu həm də azadlıqdan qorxan anaların, ataların dünyaya baxışının nəticəsidir. Həsən Quliyev “Arxetipik azərilər: mentaliletin simaları” kitabında yazır: “Tipik azərbaycanlı ailə vəzifəsindən azad şəxsiyyət kimi doğulmur. O, xoşbəxtcəsinə başa düşür ki, həyat ona öz eqoist istəklərini təmin etmək və sərbəst şəkildə gəzib dolaşmaq üçün verilməyib. Azərbaycanlılar məhz belə bir mental tipaja malikdilər: onlar ailəyə pərçimləniblər və onların bütün həyatı ailə missiyasının labüd kolliziyaları ətrafında daim fırlanmaqdan ibarətdir: bu mənada onlar ailə ənənəsinin dustaqları qismində dünyaya gəlirlər. Azərbaycanlılar düşünmədən onları ənənəvi ailə həyatı ağuşunda köləliyə məhkum edən həyat modelini seçirlər: şüurlu şəkildə ənənənin, ailənin, uşaqların və s. kölələrinə çevrilirlər. Öz şəxsi azadlığını qurban verməklə hər bir kəs ənənənin vacib hissəsinə çevrilir”. Əminəm ki, bacısının azadlığını tanımayan qardaşı müdafiə edən xanımlar 8 mart günündə səbirsizliklə təbriklər, hədiyyələr gözləyəcəklər. O 8 mart ki, kişilərdən hədiyyə almaq, diqqət gözləmək anlamına gəlmir. O 8 mart ki, qadın azadlığını, haqlarını, qadının kişidən asılı yaşamamasını, iqtisadi müstəqilliyini simvolizə edir. Sevda SULTANOVA(kulis)

7 Mart 2016 11:33

“Yalansız yaşamaq”

solh

Bütün bunlarda heç də “onlar” günahkar deyil, hər şeydə biz özümüz günahkarıq! Vaxt vardı cınqırımızı da çıxara bilmirdik. İndi artıq “samizdat” yazıb-oxuyuruq, institutların dəhlizlərinə yığışıb ürəyimizi boşaldırıq: “Gör nə oyundan çıxırlar, gör bizi hara sürükləyirlər?!”. Xarabalıq və yoxsulluq içində yerə-göyə sığmayan lovğalıq, vəhşi rejimlərin harda gəldi möhkəmləndirilməsi, vətəndaş müharibələrinin qızışdırılması… Kefləri istəsə, bizi öz əlimizlə (öz vəsaitimizlə) bəsləyib böyütdüyümüz Mao Tszedunun üstünə də göndərə bilərlər və gedərik – çarəmiz nədir? Kimi istəsələr həbs eləyirlər, sağ-salamat adamları dəlixanaya salırlar. İstədikləri oyunu çıxarırlar, bizsə acizik, gücsüzük. Axırımız çatıb, mənəvi ölüm artıq bizi yaxalayıb və fiziki ölüm də qapımızın ağzını kəsdirib: özümüzü də, övlad-uşağımızı da külə döndərməyə hazırdır, bizsə əvvəlki kimi hürkək-hürkək qımışır və dodaqaltı mızıldanırıq: “Necə mane ola bilərik? Bizdə o zor hanı?” Adamlığımızı o dərəcədə itirmişik ki, bütün prinsipləri, mənəviyyatımızı, ata-babalarımızın bütün elədiklərini, nəvələrimizin eləyə biləcəklərinin hamısını bir qarın çörəyə qurban veririk – təki köhnə nizam pozulmasın, vücudumuza xətər toxunmasın. Bizdə nə qətiyyət, nə qürur, nə də ürək yanğısı qalıb. Biz bütün bəşəriyyətin axırına çıxa biləcək atom ölümündən və üçüncü dünya müharibəsindən də qorxmuruq (bəlkə dəlmə-deşikdə yer tapıb gizlənə bildik?);biz yalnız cəsarətli vətəndaş addımı atmaqdan qorxuruq. Təki sürüdən ayrılmayaq, təkbaşına bir addım atmayaq – birdən bir parça çörəyimizi itirərik, qazdan, isti sudan, Moskva qeydiyyatından əlimiz çıxar.Siyasi dərnəklərdə beynimizə möhkəm yeridiblər ki, ömür boyu sabit və rahat yaşamaq gərəkdir: mühitdən, sosial şəraitdən qaça bilməzsən, varlıq şüuru müəyyən eləyir, yəni bizlik bir iş yoxdur, biz heç nə eləyə bilmərik. Ancaq biz hər şey eləyə bilərik! Yalandan özümüzə toxtaqlıq veririk. Bütün bunlarda heç də “onlar” günahkar deyil, hər şeydə biz özümüz günahkarıq! Deyə bilərsiniz ki, axı həqiqətən, çıxış yolu yoxdur! Ağzımızı tıxayıblar, nə bizə qulaq asan var, nə bizdən söz soruşan. Onları necə məcbur eləyək ki, bizə qulaq assınlar? Onları öz fikrindən döndərmək, doğrudan da, mümkün deyil. Yaxşı olar ki, onları yenidən seçək! Ancaq bizim ölkədə heç vaxt heç kəs yenidən seçilmir! Qərbdə adamlar tətillər, etiraz nümayişləri keçirirlər, ancaq biz o qədər başıqapazlı olmuşuq ki, belə şeylərdən qorxuruq: necə yəni işdən boyun qaçırasan, necə yəni küçələrə töküləsən? Müsibətlərlə dolu son əsr rus tarixinin dönə-dönə sınaqdan çıxardığı fəlakətli (üstəlik, həqiqətən də bizə xidmət eləməyən) yollarla getmək lazım deyil! Bir vaxt əkilən o toxumun boy verib artdığı indiki dövrdə terrorla, qanlı üsyan və vətəndaş müharibəsi ilə ölkəni ədalətli və xoşbəxt eləmək istəyən o özündənrazı cavanların necə azdıqlarını, nə boyda səhvə yol verdiklərini hamı aydın görür. Yox, sağ olun, maarifçi atalar! İndi görürük ki, çirkin metodlar çirkin də nəticələr doğurur. Qoy əllərimiz qana bulaşmasın! Bəlkə dairə qapanıb? Doğrudanmı çıxış yolu yoxdur? Bizə ancaq oturub gözləməkmi qalır?Birdən nəsə öz-özünə baş verdi?.. Lakin biz gecə-gündüz indiki yaşayışımızı tərifləyib daha da möhkəmləndirəcəyiksə, heç olmasa, onun ən yaralı yerindən (yalandan!) qaçmayacağıqsa, yalan heç vaxt öz-özünə bizdən əl çəkməyəcək. Zorakılıq adamların dinc həyatına soxulanda lovğa-lovğa, qırmızı-qırmızı bayraq qaldırır: “Mən zorakılığam! Dağılın, çəkilin – əzərəm!”.Ancaq zorakılıq tez qocalır, o, özünə uzun müddət güvənə bilmir, özünü yaşatmaqdan, yaxşı görünməkdən, gözə kül üfürməkdən ötrü əlüstü yalanı köməyə çağırır. Çünki zorakılıq yalandan başqa heç nəyin arxasında gizlənə bilmir, yalansa yalnız zorun hesabına yaşayır. Zorakılıq bizə qarşı çox vaxt açıq hücuma keçmir. O, bizdən yalnız yalana boyun əyməyi, hər gün ona şərik çıxmağı tələb edir – kölənin bütün sədaqəti də elə bundadır. Azadlığa çıxmağın indiyəcən məhəl qoymadığımız ən adi, ən sadə açarı elə buradadır – şəxsən yalana qoşulmamaq! Qoy yalan dünyanı bürüsün, qoy yalan hamıya hakim kəsilsin, ancaq kiçicik bir şeydə möhkəm duraq – yalanın hakim kəsilməsində mənim əlim olmasın! Və bu, süstlüyümüzü azacıq da olsa aradan qaldıra bilər. Bizdən ötrü ən asanı – yalanı yoxa çıxarmağın ən sadə yolu da elə budur! Çünki adamlar yalandan iyrənib üz döndərəndə o, sadəcə olaraq, aradan çıxır. Yalan mikrob kimi ancaq adamlarda yaşaya bilir. Ortaya çıxan həqiqəti car çəkməyə, düşündüyümüzü ucadan deməyə yetişməmişik – lazım deyil, qorxuludur. Heç olmasa düşünmədiyimizi danışmaqdan əl çəkək! İçimizdə qat bağlamış mütiliyin fonunda yolumuz budur – ən rahat yol; Qandisayağı vətəndaş itaətsizliyinə (dilə gətirmək belə xatalıdır) baxanda ən asan yol. Düşünüb-daşınmaq, yalana qətiyyən qahmar çıxmamaq! Yalanın sərhədini (onu hərə bir cür görür) anlayıb o iltihab xəttindən geri çəkilmək gərəkdir! Yalana don geyindirməsək, onda onun necə tez və əngəlsiz yıxıldığına heyrətlənəcəyik; çılpaq yalanı çılpaq şəkildə də görəcəyik. Və nəhayət, itaətkarlığımızdan çıxış yolunu qoy hər kəs özü seçsin: ya bilə-bilə yalana nökərçilik eləsin (ah, şübhəsiz, öz kefindən ötrü yox, ailəsini dolandırmaqdan, balalarını yalana uyğunlaşdırmaqdan ötrü!), ya da müasirlərə, gələcək nəslə layiq adam olsun. Və həmin gündən o; – daha bir kəlmə də yalan yazıb çap etdirməsin, yalana imza atmasın; – yalan sözü nə camaat arasında, nə şəxsi söhbətlərdə, nə təbliğatçı, müəllim, tərbiyəçi, nə də teatr aktyoru kimi nə özündən desin, nə kağızdan oxusun; – istər rəssamlığın, istər heykəltəraşlığın, istər fotonun, istərsə də musiqinin vasitəsilə heç bir uydurmaya həqiqət donu geyindirməsin; – özünüsığorta üçün, öz müvəffəqiyyəti naminə “yuxarılar”dan şifahi və ya yazılı şəkildə yerinə düşməyən sitatlar gətirməsin; – onu istəmədiyi nümayiş və mitinqə getməyə məcbur etməyə imkan verməsin; ürəyincə olmayan transparantı, şüarı əlinə alıb başı üzərinə qaldırmasın; – könlüncə olmayan təklifin lehinə əl qaldırmasın, layiq bilmədiyi, yaxud şübhələndiyi adama (açıq və ya gizli) səs verməsin; – saxtalığına əvvəlcədən əmin olduğu müzakirələrdən boyun qaçırsın; – natiqin dilindən yalan, ideoloji cəfəngiyat, sürtük təbliğat, söhbət eşidən kimi yığıncağı, mühazirəni, tamaşanı, kinoseansı yarımçıq qoyub çıxsın; – informasiyanı saxtalaşdıran, əsl faktları ört-basdır eləyən qəzet-jurnallara abunə yazılmasın, onları satışdan almasın. Əlbəttə, biz yalandan uzaqlaşmağın vacib şərt və imkanlarının heç də hamısını sadalamadıq. Təmizlənməyə başlayan – baxışları aydınlaşıb durulan hər kəs başqa imkanları asanca seçə bilər. Bəli, ilk vaxtlar çətin olacaq. Kimsə bir müddət işdən qovulacaq. Doğru-düzgün yaşamaq istəyən cavanların həyatı ilk vaxtlar lap qəlizləşəcək, axı onların oxuyub cavab aradıqları dərsliklər yalanla doludur – onları da ələyib-seçmək gərəkdir. Amma namuslu olmaq istəyən heç bir vaxt, hətta qorxusuz-hürküsüz texniki elmlərdə belə həqiqətə və ya yalana, mənəvi müstəqilliyə və ya mənəvi nökərçiliyə tərəf addım atarkən sadaladığım şərtləri pozmasa, özünü aldada bilməz. Öz ruhunu qorumağa təpəri çatmayan adam qoy qabaqcıl baxışları ilə öyünməsin, akademik və ya xalq artisti, əməkdar xadim və ya general olması ilə lovğalanmasın, qoy öz-özünə beləcə də desin: mən qoyunam və qorxağam, təki qarnım tox, başım salamat olsun. Bütün müqavimət yollarının ən sadəsi olan bu yol bizim üçün asan keçməyəcək. Ancaq özünü yandırmaqdan və aclıq keçirməkdən də ağır olmayacaq: alov bədənini sarmayacaq, isti gözlərini qarsalamayacaq və ailən üçün heç olmasa qara çörək, içməli su tapılacaq. Bizim xəyanət etdiyimiz, aldatdığımız böyük Avropa xalqı – çexlər, slovaklar ləyaqətli ürək gəzdirən arxasız-köməksiz sinəni tank qabağına vermək örnəyini göstərmədimi? Deyirsiniz, çətin yoldur? Çətin yoldur. Ancaq mümkün yolların ən asanıdır. Can üçün çətin olsa da, ruh üçün yeganə yoldur. Çətin yoldur, ancaq artıq bizdə adamlar var ki (hətta belə adamlar onlarcadır), neçə illərdir bu şərtlərə əməl eləyir, yolun çətinliyinə qatlaşır, həqiqətlə nəfəs alırlar. Və beləliklə, bu yolla biz birinci getmirik, gedənlərə qoşuluruq! Sıralarımız nə qədər mehriban və sıx olsa, yolumuz o qədər asan və qısa olar. Biz minlərcə olsaq, heç birimizə heç nə eləyə bilməyəcəklər. On minlərcə olsaq, ölkəni tanınmaz dərəcədə dəyişə bilərik! Qorxaqlıq eləsək, onda kiminsə bizə aman vermədiyindən gileylənməyək – özümüzə aman verməyən elə biz özümüzük! Bəlkə hələ dözək, gözləyək ki, vaxt gəlsin, bioloq qardaşlarımız bizim fikirlərimizi oxumaq və genlərimizi dəyişdirmək məsələsini tezləşdirsinlər?.. Əgər bunda da qorxaqlıq eləsək, onda biz rəzilik, yararsızıq və Puşkinin nifrətinə layiqik: Azadlıq sürünün nəyinə gərək? Nəsildən-nəsilə onun qisməti Noxtadır, qamçıdır, bir də dəyənək. Aleksandr Soljenitsın(kulis)

2 Mart 2016 2:09

Tolikin kitabı, Hadi Rəcəblinin qoyunu

kitbbb

Bu torpaqlarda yaşamış ən böyük kişilərdən olan Həsən bəy Zərdabinin bir xatirəsi var Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti yaratmaq üçün Şuşaya gedir. Şuşada bəylər Zərdabiyə yaxşı süfrə açır, yeyib-içirlər. Söhbət kasıb müsəlman balalarının təhsili üçün yaradılacaq cəmiyyətə pul yardımı eləməyə gələndə bu yeyib-içən bəylərin hamısı aradan çıxır. Zərdabi ilə Şuşaya gedən erməni həmkarı isə Erməni Xeyriyyə Cəmiyyəti üçün xeyli pul yığır. Mıkrtıç adlı qoca və tənha bir erməni isə suçuluqla qazandığı 990 manatı gətirib cəmiyyətə verir ki, o, ölüb gedəcək, təki erməni balaları təhsil alsın. Zərdabi daha sonra yandığından yazır ki, bütün Qarabağ bəylərinin o Mıkrtıç qədər milli qeyrəti yoxdur. Müqayisə uğursuz görünə bilər, ancaq dünən prodüser Tolikin Seymur Baycanın kitabına sponsorluq eləyəcəyi xəbərini oxuyanda ağlıma ilk gələn söhbət bu oldu, nədənsə. Çox dəhşətlidir. 100 ildən çox keçib, ancaq bu torpaqlarda yaşayan insanların şüurunda bir qram da irəliləyiş olmayıb. Kitabsızlığa rəğbət kitabdan daha böyük olduğu üçün Tolikə rəğbət Seymur Baycana olan rəğbətdən daha böyükdü. Əlbəttə, burada Tolik sadəcə bir örnəkdir. Məqsədim əsla onu xor görmək deyil. Hətta dünənə qədər onu yararsız işlərlə məşğul olmaqda günahlandırdığım üçün üzr istəyirəm. Söhbət cəmiyyətin öz gələcəyini necə görmək istəməsindən gedir. Seymur özü də yazmışdı. Cəmiyyət gələcəyini Tolikdə görür, “Tolik”ləşmək istəyir. Çalıb-oynamağı, içi boş əyləncəni kitab oxumaqdan, təhsil almaqdan, savadlı fərd olmaqdan üstün tutur. Təbii ki, çalıb-oynamaq da lazımdır. Ancaq oynayıb yorulandan sonra təhsil almaq, savadlı olmağa çalışmaq cəmiyyətin qurtuluşudur. Bizdə isə oynayıb yorulandan sonra yatmağı üstün tuturlar. Elə buna görə də, misalçün, deputat Hadı Rəcəbli deyir ki, camaata sosial yardım olaraq qoyun verilsin. Cəmiyyətin gələcəyini formalaşdıran müəllimə işdən sonra gedib daş daşımağı təklif edən deputat, əlbəttə, o cəmiyyətə qoyun verəcəkdi. Kitab verəsi deyildi ki... Bir türk mahnısında deyildi kimi: Her kes hakettiği gibi yaşıyor. Digər tərəfdən də ölkədə qoyunçuluğun inkişafı Hadı müəllim kimi insanlara, şübhəsiz, sərf edir. Hər halda, hər bir vətənini sevən deputat kimi Hadı müəllim də ölkəmizin inkişafını istəyir. Bunun üçün də respublikada qoyunçuluğun inkişafına qayğı göstərir. Hadı müəllim uzun illərdir parlamentdə sosial siyasət komitəsinin sədri işləyir, bu həqiqəti təbii ki, hamımızdan yaxşı bilir. İndi hörmətli Hadı müəllim nə etsin ki, bizdə qoyun saxlamaqla onun həyat tərzini mənimsəmək əksər hallarda bir-birinə qarışdırılır. Bir tərəfdən də yəqin ki, qoyun çox faydalı və məhsuldar heyvan olduğu üçün müəllim məhz bu heyvanda qərar qılıb. İndi Tolikin həyat tərzinə pərəstiş etməklə Hadı müəllimin deputat olması və kasıblara qoyun verilməsi təklifi arasında heç bir əlaqə olmadığını da izah eləməyə ehtiyac yoxdu. Elə bir əlaqənin olmadığını savadlı adamların hamısı anlayır. Anar Gəraylı

1 Mart 2016 6:03

İlk erotik Azərbaycan filmi

44f0ec3accff4c7676a10250a276bda0

“Naməlum kino” LAYİHƏ   Kulis.az “Naməlum kino” layihəsində rejissor Leo Murun 1928-ci ildə çəkdiyi “Gilan qızı” bədii filmini təqdim edir.   Filmin yaradıcı heyəti haqda məlumat vermədən öncə, bu ekran əsərindən aldığım təəssüratı bölüşmək istəyirəm.   Əvvəlcə filmin süjeti haqda: İnqilabın təbliğinə xidmət edən “Gilan qızı”nda hadisələr 1920-ci illər İranında baş verir. Film ölkədəki milli-azadlıq hərəkatından bəhs edir. Milli-azadlıq hərəkatının tərkib hissəsi olan, şah rejimi əleyhinə, ingilislərə və onları dəstəkləyənlərə qarşı mübarizə aparan partizanların lideri Hacı Zəkidər filmin mərkəzi fiqurlarından biridir. Doğma qardaşı Hacı Mübarək onu bu mübarizədə dəstəkləmir. Və Zəkidərin arvadını - filmin əsas qəhrəmanı Səkinəni öz çirkin oyunlarının qurbanına çevirir.   Xronometrajı 72 dəqiqə olan filmdən alınan ilk təəssürat bu oldu ki, şərqlilərin ailə, mənəvi və əxlaq dəyərləri heç vaxt olmayıb. Şərq kişiləri isə dünyaya hormonları ilə baxıblar.   Maddi imkanları yaxşı olan Hacı Mübarək rəqqasə Maroya sahib olmaq üçün dostu Əlsahibdən onu satın almaq istəyir. Əlsahib isə öz növbəsində onun qardaşı arvadı Səkinəyə gözü düşüyünü deyir. Hacı Mübarək qardaşını öldürtdürüb Səkinəni onun sevgilisi olmağa məcbur edir.   Hacı Zəkidərin silahdaşı Həsənin də Səkinəyə meyli var. Rejissor Həsənin Səkinəyə meylini daha saf hisslərə bağlamağa çalışıb. Amma alınmayıb. Məsələn, Həsənin Səkinə ilə tanışlığı epizodunda o, baxışlarıyla az qala qadını soyundurur.   Başqa bir epizodda isə Hacı Mübarək Səkinəyə şər atır, zinət əşyaları müqabilində onunla flirt elədiyini deyir. Haci Zəkidər qardaşının şərəfsiz olduğunu bilsə də, onun qayğısına qalan, evinə, ailəsinə bağlı olan arvadına yox, qardaşına inanır. Ölkədə inqilab eləməyə çalışan bir adam, bir lider qadına münasibətdə şüurunda inqilab eləyə bilmir, ona güvənmir, onu dinləmir, instinktləri ilə hərəkət edir. Yalnız oğlu Gülgül həqiqəti danışandan sonra arvadını bağışlayır.   Əlbəttə ki, müəllifin danışdığı hekayədə həqiqət məqamları da var. Şərq ölkələrində qardaşın ölmüş qardaşının arvadına sahib olması faktları kimi. Sadəcə, problem ondadır ki, Murun danışdığı əhvalatda sanki Şərqin mənəviyyatsızlığını göstərmək əsas niyyət kimi görünür.   Kinomütəxəssislərin də düzgün qeyd elədiyi kimi, dominant motiv inqilab, milli-azadlıq hərəkatı olsa da, ön plana Hacı Mübarəkin, Həsəni əldə etməyə çalışan Maronun, Əlsahibin ehtirasları və kişilərin qurbanına çevrilən Səkinənin taleyi keçib.   Belə anladım ki, filmin çəkilməsində əsas məqsəd hüquqları pozulan evdar qadın Səkinənin inqilabçıya çevrilməsi prosesini göstərmək olub. Amma filmdə bu proses demək olar ki, yoxdur, fokus tez- tez Səkinədən yayınır, başqa köməkçi xətlərə yönəlir. Səkinənin sonda inqilabçılara qoşulması şüurlu şəkildə yox, tam təsadüfi baş verir. Final səhnələrindən birində Səkinənin mübarizəsi başlamamış öldürülür.   Milli kinomuzda ilk dəfə olaraq məhz bu filmdə qısa və ya qırıq montajdan istifadə edilib. Amma qırıq montaja çox məqamlarda yersiz, bol müraciət olunub. İngilis zabitlərinin çəkmələrinin tez-tez iri planda, qırıq montajla göstərilməsi dramaturji baxımdan əlavə nəsə demir. Bu, filmə dinamika gətirmək məqsədilə edilsə də, dinamika təkcə montajla baş vermir, çünki, o, həm də təbii olaraq materialın içindən doğmalıdır.   Bu, yəqin ki, erotik məqamların olduğu ilk milli filmlərimizdən biridir: məsələn, Əlsahibin kababxanasında Maronun rəqsi, onun kişiləri öz seksuallığı ilə cəzb eləməsi və s.   Filmdə bədii həlli ilə diqqəti epizod ağ çadraya bürünmüş Səkinənin qara paltarlı qadınlar tərəfindən daşqalaq edilməsi idi.   Kinooperator Rafiq Quliyev filmin vizual nəqli haqda yazır: “Şərq mövzusu ilə bağlı “Gilan qızı”nın müəllifləri əsərin ekran həllində “Şərq ekzotika”sının tərənnümünə deyil, sərt realistik üsluba üstünlük vermiş, mərkəzi meydanda mitinq, yük limanı, şah və ingilis qoşunları ilə döyüş, Səkinənin daş-qalaq edilməsi səhnələrində milli-azadlıq şüarı altında mücadiləyə qalxmış insan kütləsinin portretini yaratmağa səy göstərmişdir. Həmin epizodlarda müəlliflərin yararlandıqları təsvir formaları, rakurslu çəkilişlər, qısa montaj və peşəkar işıqlandırma üsulları dramaturji situasiyanı, konflikti daha da kəskinləşdirmişdir.   ... “Gilan qızı”nda aparılan yeni vizual forma axtarışları nəticəsiz qalmadı və 1928-ci ildə “Azərdövlətkino”nun çəkilişlərinə başladığı “Hacı Qara”, “Vulkan üzərində ev”, eləcə də 1929-cu ildə ekranlara çıxan “Sevil” filmlərinin görüntülərində cilalanmış əksini tapdı”.   Cəfər Cabbarlı “Hara gedir Azərkino” adlı məqaləsində filmlə bağlı yazırdı: “Məsələ burasındadır ki, “Azərkino” yerli qüvvələrdən ssenari hazırlamaq üzərində işləmir və yalnız dəvət olunanlara ümid bağlayır, onlar isə yerli həyatla tanış olmadıqlarından türk kişisi və qadını haqqında hər cür uydurmalar yazır, sonra da ssenarini oxuyan ilk türk elə buna etiraz edir və hər şey alt-üst olur. “Gilan qızı” ilə də eyni hal baş vermişdi. Burada da elə ağlasığmaz cəfəngiyyat yazmışdılar ki, sonra hər cürə vəziyyətdən çıxa bilmirdilər”.   Filmin rejissoru Leo Murun əsl adı və soyadı Leonti Muraşkodur. O, 1889-cu ildə Vitebsk quberniyasında doğulub. 1907-ci ildə inqilabda iştirak elədiyinə görə həbs olunib. Katorqada 4 il olandan sonra Amerikaya qaçıb və burada 1912-ci ilə kimi məşhur Amerika rejissoru Devid Qriffitin və digər kino şirkətlərində aktyor, rejissor köməkçisi və administrator işləyib. İnqilabdan sonra 1923-cü ildə Rusiyaya qayıdıb, Moskvada işləyib, səsli kinoya keçiddən sonra daha çox ssenarilər yazıb. Amerika kinosuna aid kitab və məqalələr müəllifidir. Repressiya qurbanı olması güman edilir. O, həmçinin 1924-cü ildə çəkilmiş milli filmlərimizdən biri “Bayquş”un ssenaristidr.   Filmin ssenaristi isə Yuri Slyozkin hüquq fakültəsini bitirib. 1905-ci il inqilabından bəhs edən romanı senzura tərəfindən qadağan olunub, müəllif isə həbs edilib, yüksək rütbəli qohumlarının səyi nəticəsində azadlığa buraxılıb.   “Gilan qızı” onun “Tunc ay” əsərinin əsasında ekranlaşdırılıb.  Romanda hadisələr İrandan bəhs eləsə də, ona yerli kino rəhbərliyi filmdəki hadisələrin Azərbaycana Müsavat dövrünə gətirməsini təklif eləyib. Filmin adı da “Qardaş qardaşa qarşı” olmalıymış. Amma sonradan film romana uyğun çəkilib.   Hacı Zəkidər rolunu Sidqi Ruhulla oynayıb.   S.Ruhulla 1906-cı ildə birinci dəfə N.Vəzirovun "Adı var, özü yox" komediyasında Telli rolunda səhnəyə çıxır. “Bismillah”, “Gilan qızı”, “Hacı Qara”, “Kəndlilər”, “Fətəli xan” filmlərində oynayıb.   Səkinə rolunun ifaçısı Makuxina haqda məlumat yoxdur.   Səkinənin oğlu Gülgülü isə rejissor Lətif Səfərov canlandırıb.   Qeyd: Bəzi faktlar kinoşünas Aydın Kazımzadənin “Azərbaycan kinematoqrafçıları” kitabından götürülüb.  

27 Fevral 2016 9:52

Ölüm xəbərini alanda… Bir əsgərin xatirəsi

eko10

  Düşünürəm ki, bütün yazıçılar bir-birinə qardaşdır. Biz eyni hisləri keçiririk: istər Azərbaycanda olsun, istər Fransada Umberto Eko da sıralarımızı tərk etdi. Onunla internet əsirinə çevrilən dünyanın havasını udurduq. Artıq aramızda yoxdu. Bizə qalan “Qızılgülün adı”dır. Ekonun ölüm xəbəri mənə əsgərlikdəki bir xatirəni yada saldı. Əsgərlikdə olanlar bilir, bilməyənlərə deyək: birdən-birə tamamilə yad bir mühitin içinə düşürsən, çərçivələr səni sıxır və belə olanda imdadına kiminlə danışmaq çatır. Naryadda idim, dəhşətli darıxırdım. Təsəvvür edin, təpənin üstündə qıvrıla-qıvrıla gedən yola baxırsan. Heç kim gəlmir. Boşluğa baxa-baxa kiminsə gəlməyi ümidindəsən. Mənimlə bir yerdə xidmət edən əsgər yoldaşımla danışacaq heç nəyimiz yox idi. Ümumiyyətlə, belə bir yerdə ədəbiyyatdan söhbət edəcəyin adamı tapmaq samanlıqda iynə axtarmaq kimi çətin bir şeydir. Kimə zəng edəsən? Bu barədə çox düşünmədim. Şərif Ağayarı yığdım. - Gözəl Ayxan... – Şərifin uca səsi gəldi. Xoş-beş, on beşdən sonra Şərif sakitcə dedi: “Markes öldü” Başa düşürsünüz? Füzulinin düzündə, karvan keçməz, inni-cinni görünməyən bir yerdə Markesin adını eşitmək bir yana, onun ölümündən xəbər tutmaq necə də izah olunmazdır. Mən Markesi “Dünyanın ən gözəl ölüsü” ilə tanımışam. Sonradan onun əsərlərini oxuyanda qulağıma qaraçı nəğməsi gəlirdi: qəmli, əyləncəli, bir az da oyunbaz bir mahnı. - Bilirsən, Markesin ölümü ilə İsa Hüseynovun ölümü arasında mistik bir bağlılıq var. – bir anlıq sükutdan sonra Şərif dedi. - İsa Hüseynov ölüb ki? – təəccüblə soruşdum. - Hə, - Şərif güldü, sonra səsi zəiflədi. – o Markesdən əvvəl öldü. Dəfnində saz da çaldılar. Yadıma Çingiz Aytmatovun “Çingiz xanın ağ buludu” povesti gəldi. Çingiz xana qardaşının ölümünü sazla çatdırırlar. Qəmli-qəmli çalınan saz havasından Çingiz xan qardaşını itirdiyini anlayır. Bir dəfə İsa Hüseynovun “Saz” povestini təzədən oxumaq istəyəndə televizordan aşıqların səsi gəldi. Elə bildim, qulağıma səs gəlib. Televizorun yaxınına gələndə verlişdə Aşıq Ədalətin oxuduğunu görüb donub qaldım. Aşıq Ədalət divani oxuyurdu, sinəsində saz gülümsüyə-gülümsəyə. Markesin də əsərlərində yorğun-yorğun hərəkət edən köçün ayaq səsləri, kiminsə sakitcə zümzümə etdiyi qaraçı mahnısını eşidirdim. Mən Markesi Kolumbiya yazıçısı deyil, öz yazıçımız kimi oxumuşam. Ruh halımız o qədər yaxındır ki, elə bilirdim onunla eyni dildə danışırıq. - Şərif, eyni yazıçıdırlar, sadəcə başqa dillərdə yazırlar. Ancaq ürək döyüntüsü eynidir. Səsləri aydın eşitmək olur. – dedim və birdən özümdən asılı olmadan əlavə elədim. – Hər ikisinə Allah rəhmət eləsin! Bu vaxt hardansa peyda olub yanımda bitən əsgər yoldaşımın üzündə cavabsız qalmış adamın ifadəsini gördüm. Az qala telefon əlimdən düşəcəkdi. Və mistika! Qəfil qulaqlarımda “düt-düt” səsləndi. Telefonu cibimə qoyan kimi əsgər yoldaşım qolumdan tutub soruşdu: - Nə oldu? – familiyamı dedi. - Heç nə iki nəfər ölüb. - Əsgərlər? - Yox e. Markeslə İsa Hüseynov. – bəlkə başqa vaxt olsaydı, onların yazıçı olduqlarını da əlavə edərdim. Ancaq o zaman bu dünyada Markeslə İsa Hüseynovun artıq olmaması haqqında düşünürdüm. Markes olmasa da, İsa Hüseynovla görüşmək imkanım olacaqdı. Kim bilir, bəlkə də Markeslə də nə vaxtsa üz-üzə qala bilərdim. Onun kitabını oxuyanda həmişə bu barədə düşünürdüm. Ümumiyyətlə, sağ adamların kitablarını oxuyanda onlarla danışmaq ehtiyacı duyurdum. Və deyirdim ki, nə yaxşı Markes yaşayır. - Ürəyivi sıxma, qaqa, - əsgər yoldaşım tez-tələsik dilləndi, elə bil dalınca atlı gəlirdi. Özü də sizə deyim ki, hərbidə “qaqa” kəlməsi işlənilmir. Təzə əsgərliyə gəlmişdim, çadırın qırağında duran bir əsgərə “qaqa, siqaretin olmaz” deyə soruşanda xeyli gülmüşdü. “Heç vaxt burda birinə qaqa demə”. İndi əsgər yoldaşım kövrəlmişdi deyə “hərbi sözdən” kənara çıxmışdı. -Ölənlə ölünməz! - əlini çiynimə keçirib danışmağa başladı. – -Başa düşürəm səni. Çətindi. Amma bir təhər yola ver. Yaxınların idi? İndi bu xatirəni xatırlayanda o sual məni güldürür. Ancaq o vaxt bilmirəm hərbidə olduğum üçünmü, ya başqa səbəbdənmi yaman ciddiləşmişdim. Onun kədərli üzünə baxıb qətiyyətlə dedim: - Doğma qardaşımdan da yaxın idi. Sonra qucaqlaşdıq. Axşam naryadı təhvil verəndə ona hər şeyi danışdım. Dedim, ikisi də yazıçıdır. Yol boyu güldü. - Məni yaman doladın, qoca. Guya yaxınındılar onlar? - Dolamıram, a kişi, düzünü deyirəm. Onun gülməyi səngimədi. Mən Umberto Ekonun ölüm xəbəri ilə qarşılaşanda da eyni cür düşünürdüm: bütün yazıçılar bir-birinə qardaşdır. Onların ölümü bizim ən yaxınımızın ölümü kimidir. Ayxan AYVAZ(kulis)

23 Fevral 2016 1:40

Fikrət Qocanı yuxuda necə gördüm?

agauat

40 yaşın çoxlu özəllikləri var... Biri də budur ki, adam yerli-yersiz intriqalardan yorulur. Necə deyərlər, mübahisələr və qovğalar əvvəlki kimi ləzzət eləmir. Odur ki, elə bu köşədəcə oxuculara söz verirəm: ədəbi intriqalardan çəkilirəm. Enerjimi və vaxtımı daha çox yaradıcılığa ayıracağam. Əlimdə maraqlı bir roman var. Yazmağa başlamışam belə... Arada hekayə, esse və məqalələr də olacaq, şübhəsiz... İndi yazacaqlarımı da intriqaya yozmaq lazım deyil. Bu bir yuxudur və həqiqətən görmüşəm. Heç nə əlavə eləmədən diqqətinizə çatdırıram. Əgər kiminsə şübhəsi varsa mətni kopiyalayıb Əkrəm Əylisliyə göndərə bilər. Niyə, Əkrəmə? Ona görə ki, Əkrəm Azərbaycanda gerçək yuxunu yalançıdan ayıran çox nadir adamlardandır. Misal üçün, sən bir yuxu uydurub yazsan, Əkrəm onun yalan olduğunu o saat tutacaq. Bunun sirrini bir dəfə özündən soruşdum. Tam izah edə bilmədi. Başa düşdüm ki, mətndən sadəcə hiss edir, izah üçün heç bir məntiq və üsul yoxdur. Mən özüm də bunu az-maz duyuram. Xüsusən yuxunun keçidləri, montaj yerləri qeyri-adi olur. Yuxuda hadisələr çox plastik cərəyan edir. Çünki yuxuda heç nə kristal deyil, amorfdur. Rənglər və hadisələr biri-birindən kəskin fərqlərlə ayrılmır. Yuxuda montaj olmur. Bizdə yalandan yuxu yazmağı bacaran azsaylı yazarlardan biri Murad Köhnəqaladır. Onun “Yuxularım” adlı maraqlı bir kitabı da çıxıb. Bir də var gördüyü yuxunu yaxşı, olduğu kimi yaza bilən və yaza bilməyən yazıçılar. Əkrəm birincilərdəndir. Yeni nəsil içərisində Səlim Babullaoğlunun yuxuları mənə maraqlı gəlib və inandırıb. Onun dünyanın və Azərbaycanın ən məşhur qələm adamları ilə bağlı gördüyü yuxular əməlli-başlı mənəvi xəzinədir. Ciddi deyirəm. Mənsə, ortabab və lokal yazıçı olduğum üçün yuxuda uzağı Anarı görürəm. Heç yuxuda da Biləcəridən o tərəfə keçmirəm. Deyəsən, Biləcəri sindromum yuxuda da yoxdur. Lafı çox dolandırmadan axşamkı yuxumu yazım, köşənin kəpənglərini endirək. Vaxtımız azdır. Demək, görürəm ki, Fikrət Qoca ilə bir otaqdayıq, ətrafımızda da bir sürü xanım var. Ya jurnalistdirlər, ya yazıçı. Nə tanıyıram, nə tanımıram bu qızları. Amma xoş münasibət var ortada. Daha dəqiqi, mən qızlarla oturub söhbət elədiyim yerdə Fikrət Qoca qəfil otağa daxil olur və çətin suallarla qızların yanında məni pərt eləmək istəyir. Mən bu sualların cavabını bilmirəm. Deyəsən, fizikaya aiddir suallar. Ona gör deyirəm ki, keçək ədəbiyyata, ordan suallaşaq, bir-birimizi yoxlayaq. Bu ara qızlardan biri Füzulidən bir beyt deyir. Hansı beyt olduğu yadımda qalmayıb, ancaq Füzulidən olduğuna əminəm. Fikrət Qoca beytin Bəxtiyar Vahabzadəyə aid olduğunu söyləyəndə gülmək tutur məni. Deyirəm, səhv tapdınız, Füzulinindir. Fikrət Qoca hirslənir, mübahisə edir mənimlə, nəsə deyir, mən də hirslənirəm. Onun nə dediyi yadımda deyil, öz dediyimi çox dəqiq xatırlayıram və hətta bu qədər dəqiq xatırlamağıma təəccüb edirəm: “Fikrət Qoca, siz yazıçı-hakimiyyət münasibətinin ən pis örnəyisiniz! Füzulinin şeirini bilməməyiniz, onu Bəxtiyar Vahabzadəninki hesab etməyinizin də əsas səbəbi budur. Avropa oyunlarına yazdığınız o şeir də məhz bu pis təcrübənin məhsuludur.” Fikrət Qoca necə əsəbiləşirsə, təzyiqi qalxır, onu divana uzadıb sakitləşdirməyə çalışırlar, təzyiqini ölçürlər. Qəribə şəkildə inildəyir şair. Mən çox pis oluram, həm də qorxuram. Deyirəm, ona nəsə olsa, məni tutacaqlar. Bu vaxt mənim boynumdan da təzyiq ölçən cihaz və fenandoskop sallanır. Əynimdə isə ağ xələt var. Yaxınlaşıb Fikrət müəllimi xilas etmək istəyirəm. Bir də baxıram ki, onun təzyiqini ölçən qadınlardan biri tərcüməçi dostumuz Kamilə Əlizadədir. O, qəmgin baxışlarla mənə baxıb başını bulayır. Bu vaxt mən qorxudan yuxudan oyanıram. Yuxudan oyanandan sonra hər şeyin yalan olduğuna necə sevindimsə... İfadə eləməkdə acizəm... Məncə, Fikrət Qoca son illər kimisə bu qədər sevindirməyib... P.S. Yuxu suya danışılandan sonra qələmə alınıb Şərif AĞAYAR(kulis)

16 Fevral 2016 7:04

İlk azərbaycanlı rejissorun alınmayan filmi

14086

  Sevda Sultanova “Naməlum kino” layihəsində rejissor Abbas Mirzə Şərifzadənin 1935-ci ildə lentə aldığı “Məhəbbət oyunu” bədii filmini təqdim edirik. “Bismillah”, “Hacı Qara” filmlərini ekranlaşdıran Şərifzadə ilk azərbaycanlı kinorejissor olub. O, dostu Cəfər Cabbarlının məsləhəti ilə kinorejissor peşəsində özünü sınamağı qərara alır. Kinorejissorluq və kino aktyorluq kurslarına daxil olur. Rusiyadan dəvət olunmuş kinomütəxəssislərdən bu sənətin əsaslarını öyrənir və 1924-cü ildə ilk ekran işini “Azərbaycana səyahət” sənədli filmini çəkir. Azərbaycan Xalq Torpaq Komissarlığının sifarişi ilə lentə alınmış filmin çəkilişi Şəki, Ağdam, Ağstafa, Qubada və başqa rayonlarda aparılıb. Rejissorun ilk bədii lenti olan və bir sıra motivlərinə görə bu gün də aktuallığını itirməyən, kütlələrin dinə münasibətdə cahilliyi, qadın haqları, milli adət ənənələrdəki arxaiklik kimi vacib motivlərə toxunan “Bismillah” filmi milli kinematoqrafiyamızın önəmli əsərlərindən biridir. Onu kinomuz üçün əhəmiyyətli edən rejissorun zəngin materialla dramaturji baxımdan nizamlı davranışı, realist, poetik ifadə vasitələrindən, sənədli kadrlardan orqanik istifadə eləməsi, təklif olunmuş situasiyalara uyğun gah ləng, gah dinamik çəkiliş, “gizli kamera” metodundan yararlanmasıdır. Təsadüfi deyil ki, “Bismillah” filminə baxan alman kino mütəxəssisləri məhərrəmlik mərasimi epizodunu kino üçün qeyri-ənənəvi adlandırıblar. Amma bu filmi daha baxımlı edən rejissor Şərifzadənin kino sənətinə sevgisi, kinoduyumu, entuziazmı, maksimal nəticə əldə etməsidir. Hər epizodda, hər kadrda, hər detalda onun və ümumən yaradıcı heyətin əməyini, energetikasını hiss edirsən. Şərifzadə ilə birgə işləmiş rejissor Ağarza Quliyev xatirələrində yazırdı ki, o, ciddi mütaliə edir, kino sənətinə aid materiallar, jurnallar, qəzetlər onun masasından əskik olmurdu. Və bir də Şərifzadənin sənət naminə elədiyi prinsipiallığı. “Bismillah” filmində baş rol ifaçılarını kənardan dəvət etmək istəsə də Şərfizadə bununla razılaşmayıb, onun fikrincə, milli adət-ənənələri, obrazların psixologiyasını yerli aktyorlar dəqiq, inandırıcı ifa edə bilərlər. Amma çox təəssüf ki, “Məhəbbət oyunu” filmində “Bismillah”dakı müəllif entuziazmını, sevgisi duyulmur. Yəqin bu, təbiidir. “Bismillah” 1925-ci ildə də çəkilib. Onda sovet hökuməti yeni qurulmuşdu, qadağalar, şəxsiyyətə pərəstiş mexanizmi hələ formalaşmamışdı. “Məhəbbət oyunu” isə 1935-ci ildə lentə alınmışdı. O dövrdə ki, artıq bütün sovetlərin hakimiyyəti möhkəmlənmişdi, repressiya maşını işə düşürdü, sənət sovet ideologiyasının tələblərindən kənara çıxmamalıydı. Və filmdən 3 il sonra Şərifzadə də repressiyanın qurbanı olacaqdı. Şərifzadənin kinoda son işi olan “Məhəbbət oyunu”na baxanda hiss olunur ki, ssenari, süjet ona yaddır. “Məhəbbət oyunu” klassik sovet əhvalatıdır. Hadisələr də təbii ki, zavodda, fabrikdə, kolxozda cərəyan etməliydi. Zavodda işləyən Leylaya (Sara Şərifzadə) iki dost vurulur: Kərim (Məcid Şamxalov) və Səttar (İsmayıl Əfəndiyev). Kərim qoçaqdır, işgüzardır, Leyla isə tənbəl, özünü işə verməyən Səttarı sevir. Əhvalatın gedişatına uyğun olaraq Leylanın sevgisi Səttarı yaxşılığa doğru dəyişir, o zəhmətkeş birinə çevrilir, hətta finalda avtomobil yarışmasında qalib olur. Eynilə məşhur “Görüş” filmində özbək qızın sevgisi Kamili dəyişdiyi kimi. Süjetdən də göründüyü kimi film tərbiyəvi məqsəd daşıyır, “əmək, zəhmət olmadan sovet adamının həyatında xoşbəxtlik mümkün deyil” ideyasını təlqin edir. Bir epizodda Leylanın Kərimdən onu Səttara qısqanıb-qısqanmadığını soruşanda, o, cavab verir: “Komsomolla qısqanclıq uyuşmur”. Komediya janrında çəkilən filmin süjeti banaldır və sadəlövh, infantil fəndlər üzərində qurulub. Gülüş hədəfinə çevrilən, gülməli, gözlənilməz situasiyalara (əslində isə heç bir komik effekt doğurmayan vəziyyət, gözlənilməzlik də əhvalatdan doğulmur, kənar, qurama müdaxilə təsiri bağışlayır) düşən qəhrəmanın sonda ağıllanması, yardımçı, süjeti zənginləşdirməyə xidmət edən obrazlar (qəhrəmanın daim, guya təsadüfən, orta yaşlı, kök cütlüklə toqquşması, onların hansısa şəraitlərdə “qurbana” çevrilən balaca itləri və s) bəsit həll edilib. Aktyor, xüsusən, İsmayıl Əfəndiyevin oyunu lazım olduğundan artıq mübaliğəlidir. Sovet kinosinun analoji süjetlərində bir qayda olaraq, qadın kişi personaja nisbətdə təmkinli, mərhəmətli təsvir olunur, bu davranışı ilə də o, ipə-sapa yatmayan kişinin tərbiyəvi təsirinə nail olur. Epizodlardan birində Leyla hələ tənbəlliyin daşını atmayan Səttara deyəndə ki, onun gələcək əri yüksək səviyyəli sürücü olmalıdır, bu anda kamera şarların pilləkənlərlə aşağı diyirlənməsinə fokuslanır. Bu da yəqin Sergey Eyzenşteynin “Potyomkin zirehli gəmisi” filmindəki “Odessa pilləkənləri ilə uşaq arabasının diyirlənməsi” məşhur səhnəsinə xitabdır. Filmin əvvəlində qəhrəmanın evinə düşən günəş şüalarının qarşısını kəsən, zivədən asılan paltarlar onun gözünə kölgə salaraq səhər yuxudan oyanmasına mane olur. Belə bir bədii həll məzmunca bəsit olsa da, sırf vizual baxımdan maraqlı və estetikdir. “Məhəbbət oyunu” sovet dövründə bədii cəhətdən zəif film kimi qiymətləndirilib, tənqidə görə, “səadət əməkdədir” ideyasının həlli sxematikdir, gülüş xatirinə bayağı hərəkətlərə yol verilib. Kinooperator Rafiq Quliyev “Azərbaycan səssiz kinosunun təsvir irsi” kitabında filmin vizual nəql üslubu, kinematoqrafik təsvir formaları baxımından əhəmiyyətini qeyd edir: “Ssenaridən irəli gələn ekran əsərinin müəllif yozumunda nəzərə çarpan qüsurlara baxmayaraq, sərbəst, cürətli, dinamik kompozisiyalar, rakurslu və hərəkətli çəkilişlər, filmin montaj strukturunda bir-birini əvəz edən planların dəqiq miqyas ölçüləri, tənzimlənmiş ritmi, eləcə də optik qabartmalar və işıq rəsmi kimi komponentlər vasitəsilə formalaşmış mükəmməl vizual nəql üslubuna görə “Məhəbbət oyunu” kinokomediyası XX əsrin 30- cu illərində yaradılmış “Lətif”, “İyirmi altı komissar”, “İsmət”, “Almaz” kimi erkan əsərləri ilə bir sırada dayanır və hətta vizual görüntülərin yüksək fotoqrafik keyfiyyəti baxımından daha ciddi təsir bağışlayır”. Yerı gəlmişkən, Kərim rolunun ifaçısı Məcid Şamxalov məşhur “Qaynana” komediyasının müəllifidir.(kulis)

15 Fevral 2016 4:40

Çılpaq şəklini çəkdiyi qıza nağıl yazan yazıçı

qizz2

  Onun möcüzələr ölkəsindəki macəraları 150 il əvvəl 1865-ci ildə çap olunub. Əsər dəfələrlə dünyanın müxtəlif dillərində çap olunub, ekranlaşdırılıb. “Alisa möcüzələr diyarında” hələ də uşaqların sevimli nağıllarındadır. Bəs əsərin müəllifi Luis Kerroll necə adam idi, hansı gizlinləri vardı, dünyaca məşhur əsəri niyə yazmışdı? Faktinfo.az “Alisa möcüzələr diyarında” əsərinin müəllifi Luis Kerrol haqqında məqaləni təqdim edir. İkişəxsiyyətlilik? Mütəxəssislər də etiraf edir ki, o ikili həyat yaşayıb. Birinci həyatında Oksvord kolleclərinin birində dərs deyən darıxdırıcı müəllim həyatı yaşayırdı. Bundan başqa həm də diakon-aşağı dərəcəli keşiş idi-amma pəltəkliyinə görə kilsə vəzlərini oxuya bilmirdi. Birinci həyatında onu Çarlz Lyutvic Docson adlandırırdılar. İkinci həyatında isə o, yazıçı idi. Bu uydurmalar dünyasında onu Lyuis Kerroll kimi tanıyırdılar. Alisa Liddell üçün əvvəlcə “Alisa möcülərə diyarında”, daha sonra “Alisa güzgü arxasında” əsərlərini yazanda məhz bu insan idi. Keroll Alisa və onun bacıları ilə bərabər Oksford ətraflarında gəzir, onların fotolarını - özü də həmişə paltarda yox, bəzən tamamilə çılpaq da - çəkirdi. Bütün bu fotoları o sonradan məhv edəcəkdi. Fotolar isə az deyildi, 22 il boyunca Kerroll olduqca çox qız uşağının şəklini çəkmişdi. Buna baxmayaraq fotoların bəziləri günümüzə gəlib çıxıb. Bunlardan biri də Alisanın 14 yaşlı bacısı Lorinin açıq-saçıq fotosudur. Alisanın atası Lyutvic Docsonun dərs dediyi kollecin rektoru idi. Elə o, da qızlarına Kerrolla görüşməyi qadağan etdi. Alisadan ayrılandan sonra da bu məzəli yazıçı başqa qızlarla dostluq yaratmağa davam etdi. O, yeniyetmə rəfiqələrini evinə dəvət etdiyi vaxtları həyatının ən xoşbəxt günləri hesab edirdi və bu günləri təqvimdə qeyd edirdi. Kerroll yaradıcılığının araşdırmaçısı Martin Qardner deyir ki, oğlanlardan fərqli olaraq qızlar ona üstəlik də paltarsız olanda daha cəlbedici görünürdü: “O, analarının icazəsi ilə arabir qızların çılpaq rəsmini və ya fotosunu çəkirdi.” Kerroll gündəliyində belə yazırdı: “Əgər mən öz fotolarım üçün dünyanın ən gözəl qızını tapıb görsəydim ki, çılpaq poza verməyə utanır, onun bu ani qorxaqlığını dəf etmək nə qədər asan olsa belə bu işdən əl çəkməyi mən Allah qarşısında özümün vacib borcum bilərdim.” Yağlı boya Qardner davam edir: “O qızlarla qatarda və ya dəniz kənarında tanış olmağa alışmışdı. Özünün qara sakvoyajında hər zaman uşaqlar üçün müxtəlif hədiyyələr, özünün kəşf etdiyi oyunlar gəzdirərdi. O hərdən özü ilə ingilis sancağı da gəzdirdi ki, qızlar dəniz qırağında gəzəndə donlarının ətəyini qaldıra bilsinlər.” Yəqin Qardner bu portretin hər şeyi nə qədər açıq şəkildə göstərdiyini heç özü də bilməyib. Pedofiliyanın nə olduğunu bilən və bu mövzuda “Lolita” və “Sehrbaz” əsərlərini yazmış Vladimir Nabokov isə yazırdı: “Mən “Lolita”da onun (Keroll-red.) bədbəxt pozğunluğuna, yarı qaranlıq otaqlarda çəkdiyi ikimənalı şəkillərinə işarə göndərməkdən özümü güclə saxladım. O, əksər uşaqbaz və nimfosevər viktoranlar kimi sudan quru çıxmağı bacardı.” İngiltərənin tarixində Viktorian dövrü olduqca qəribə zaman idi. Kişi və qadın arasında adi seks söhbəti belə qadağan olunmuşdu. Bunun nəticəsində seksual pozğunluqlar qabarırdı. Pedofiliya da bunlardan biri sayılırdı. Uşaq fahişəliyi ölkədə geniş yayılmışdı, uşaqları aldadaraq və ya oğurlayaraq seksual köləyə çevirirdilər. Onlara tələbat çox böyük idi, cəmiyyət, polis və ədliyyə isə göz yumurdu. Kerrollun da daxil olduğu təhsilli çevrələrdə bunu şizofrenik dərəcədə görməzdən gəlir, uşaqları aseksual hesab edirdilər. Hesabla uşaqlarla seksdən söhbət gedə bilməzdi. Buna görə də uşaqların şəkillərinin çılpaq çəkilməsi mühakimə olunmurdu. Kerroll da belə fotoqraflardan biri idi. Kerrollun seksual cəhətdən günahsız olduğunu sübut etməyə çalışan bəzi müdafiəçiləri paradoksal versiya irəli sürürlər. Onların fikrincə qızlar Kerroll üçün sığınacaq idi: guya onun münasibətdə olduğu xanımlar aşkara çıxmasın deyə qızların kölgəsinə sığınırdı. Viktorian dövründə nikahdankənar münasibətlər qəbul olunmurdu. Centlmenin evində qalmağa xanımlar üçün yolverilməz idi. Kerroll da çox güman ki, qızlarla yanaşı xanımları da qonaq çağırırmış. Uşaqlar da Kerrollun böyük xalalarla deyil, onlarla məşğul olduğunu göstərməli idilər. Bu versiya ağlabatan görünməsə də yazıçının müdafiəçilərinin fikrincə Viktorian dövrünün əxlaqına görə Kerrollun məşğuliyyətlərindən ən təmizi elə balaca qızlarla əylənmək idi. Bəs sonra? Kerroll xoşbəxtlikdən heç kəsi zorlamayıb. Hər halda belə bir fakt yoxdur. Halbuki yazıçı təkcə fotolarını məhv etməyib, gündəlik və məktublarının da bir hissəsinin yandırılmasını vəsiyyət etmişdi. Əldə olan məlumatlara görə onun intim münasibətləri fotoseansdan, öpüşdən, qucaqlamaq və əl sığallamaqdan o tərəfə keçmirdi. Bunlar hamısı oyun şəklində baş verirdi. Pedofil və onların vəkillərinin iddiasına görə bu cür surroqat seks uşaqların həqiqi zorlanmasının qarşısını ala bilər. Amma bir çox mütəxəssislər əmindirlər ki, onlar azı əldə edəndən sonra daha çoxuna nail olmağa can atacaqlar. Belə hadisələr də az olmayıb. Viktorian dövründə belə problemi olan yazıçılar az deyildi. Uşaqlar üçün sevimli şeirlər yazan Edvard Lir də, Kerrollun tanışı, məşhur incəsənət tənqidçisi və “Qızıl çay kralı” əsərinin müəllifi - o, bu əsəri gənc sevgilisi üçün yazmışdı - Con Reskin də belə yazıçılardan idi. “Piter Pen”in müəllifi, yaşca Kerrolldan kiçik olan müasiri Ceyms Barrini də bu siyahıya əlavə etmək gərək… Sual oluna bilər: bəs nə edək, Kerrollun nağıllarını oxumaq olar, ya olmaz? Əgər xoşunuza gəlirsə olar. Bu əsərlərdə pedofiliya yoxdur. Elnarə AĞAOĞLU(kulid)

10 Fevral 2016 5:57

Xalq artisti Səməd Səmədov və adsız Akif İslamzadə

xalqq3

Bu fəxri ad söhbəti göründüyü qədər də sadə məsələ deyildir Yazımıza başlamadan onu deyim ki, yazıçı Anarın son 20 ildə Azərbaycan mədəniyyətinə ən böyük töhfəsi hələ Milli Məclisin mədəniyyət komitəsinin (o vaxt komissiya idi) sədri olarkən fəxri adların ləğv olunması ilə bağlı verdiyi təklif olub. Düzdür, bu təklif qəbul olunmadığı üçün praktiki bir xidmətdən söhbət gedə bilməz, amma hər halda adam fikrini dedi və hətta bildirdi ki, birinci özü imtina edəcək. İnanılmaz fakt: bu barədə mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayev də danışmış, fəxri adların ləğv olunmasına tərəfdar olduğunu söyləmişdi. Di gəl ki, ömrünü məhz bu cür adlara həsr edib rəsmi təsdiq üçün ürəyi gedən sənət adamları buna razı olmadılar. Publikanın da çox hissəsi narazı idi. Çünki, heç vaxt öz zövqünə güvənməyən zavallılar gözünü məhz televizora dikirdilər ki, özümüz seçim etməyi bacarmırıq, bəyənməyə, sevməyə, bütə çevirməyə adam göstərin. Hətta iş o yerə çatmışdı ki, tanıdığım bir rəssam (adını yazmaq istəmirəm - Ş.A.) fəxri ad həsrətiylə can verdi. Ölümünə yaxın ailəsi onu aldatdı ki, bəs, axşam sərəncam oxundu, sənə respublikanın xalq rəssamı adı verildi. Təsəvvür edirsiniz? Dünyanın hər yerində can verən insan o dünyanın olub-olmaması haqda düşünür, dua oxuyur, vəsiyyət edir, bizimkilər fəxri ad arzulayır. Çünki bunun dalınca Fəxri xiyabanda basdırılmaq, ailə-uşağın rahat yaşayışını təmin etmək, bununla “rəhmət” qazanmaq var. Hətta bəlkə ölümsüzlükdür bu. İsanın müjdələdiyi ilahi ədalət, Məhəmmədin göstərdiyi əbədiyyət, Buddanın qovuşduğu nirvanadır... Bax, sənətkarı mənən bu cür öldürürlər. Fəxri adlar, bildiyiniz kimi, sovet dövründən qalma ənənədir. O vaxt fəxri ad verilən insanların boynuna orden asılması simvolik məna daşıyırdı. Bu, bir növ tanınmış, sənətdə uğur qazanmış adamın boyunduruğa salınmasının ifadəsi idi. Sovet rejimində bütün adlar öz əks mənasını ifadə edirdi. Məsələn, rüşvətxorluqla mübarizə aparan şəxs özü rüşvət alır, təhlükəsizlik xidməti ictimai təhlükəli əməllər törədir, polis asayişi pozur, həkim xəstə, müəllim savadsız olur və s. Bu mənada xalq artisti də xalqdan uzaqda, partiyanın yanında qərar tutur, seçim anında xalqın yox, hakimiyyətin iradəsinin ifadəçisinə çevrilir. Zatən onlar elə bunun üçün seçilmişdilər. Bütün ziddiyyətləri ilə bir yerdə xalq artisti adı sovet dövründə daha aydın məna ifadə edirdi. Məqsədi, vəzifəsi bəlliydi. Həm də, insafla danışaq, sovet dövründəki tələblər indiki kimi deyildi və siyasi mövqeyindən, əslində mövqesizliyindən asılı olmayaraq bu titulu daşıyan adamlar istedadlı, sənətdə müəyyən xidmətlər göstərmiş adamlar olurdu. Müstəqillik dövründə aləm biri-birinə dəydi, bütün dəyərlər və prinsiplər itdi. Gəlin, birinci məsələnin ictimai-siyasi tərəfinə baxaq. Demokratik ölkə qapalı deyil, bir dəyərlə işləmir, qiymətləndirmə birmənalı aparılmır. Sənətkarın qiymətini auditoriya müəyyənləşdirir. Necə deyərlər, xalqla onun sənətçisi baş-başa buraxılır. İstər sevir, istər sevmir. Adı kim müəyyən edir? Məmurlarmı? İşləri qəhətdi? Bədii şuramı? O, ləğv olunub axı? Xalqmı? Xalq Manaf Ağayevi də sevir və dinləyir, balaca Üzeyirə böyük Üzeyirdən daha çox qulaq asır. Nə etməli? Misal üçün, Türkiyədə dövlət sənətçiləri var, ancaq onların təyinatı tamamilə aydındır. Bizdə Cahangir Cahangirov da xalq artistidir, Səməd Səmədov da. Hansı prinsiplə? Yüksək sənət - Səməd yoxdur burda, kütləvilik – Cahangir müəllim yoxdur burda. Xalq sevgisi – o zaman Qədir Qızılsəsin nəyi əskikdi? Hakimiyyət deyə bilər ki, mən özümə yaxın olan, məni dəstəkləyən sənət adamlarına ad və təqaüd verirəm, yaxşı edirəm. Xub! O halda ad və təqaüdlərin verilməsi haqqında əsasnamədə bu açıq əks olunsun, adamlar işini bilsin. Aydın olsun ki, seçimdə siyasi mövqe əsas götürülür, sənət yox. Yoxsa Səməd Səmədov xalq artistidirsə, o demək deyil ki, heç bir fəxri adı olmayan Akif İslamzadədən yaxşı sənətkardır. İkinci, gələk işin mənəvi tərəfinə Tutaq ki, Məleykə Əsədovaya gənc yaşında xalq artisti adı vermişdilər, amma böyük muğam ifaçısı Sabir Mirzəyev heç əməkdar artist də deyildi. İndi də belə hallara yol verilir. Mən demirəm, Məleykə Əsədova xalq artisti adını almasın, alsın, ancaq o zaman onun səviyyəsində olan və ondan yuxarıda olan sənət adamlarına nə deyək? Bax, bu məqamda şəxsi maraqların, dostluqların, qohumluqların, bəzi hallarda isə “görüm-baxım”ın işə düşdüyünə inanmamaq olmur. Və xalq artisti adının bu qədər “əlçatan” göründüyü məqamlarda sovet dövründən bəri iyrənc intriqalar yuvası olan sənət dünyasındakı vəziyyəti təsəvvür edin. Bu adlara görə ürəklər partlayır, ailələr dağılır, evlər yıxılır, neçə-neçə düşmənçiliklərin əsası qoyulur, şəxsiyyətlər itir, qürurlar sınır və s. və i. a. Belə bir mühitdə həqiqi sənətdən söhbət gedə bilərmi? Başqa bir nüans. Yadımdadır, rəhmətlik Tələt Qasımov “Vahid” evində artist sözünə görə kiməsə bərk əsəbiləşmişdi. Hətta, qeyzlə, “Artist sənin atondu!” deyə qışqırdı da. Həmin vaxt Tələt müəllim həqiqətən də artist idi, özü də Xalq artisti və bununla fəxr edirdi. Bir adamın ağlı kəsmirdi, desin ki, Tələt müəllim, artistsən də, burda nə var ki? Yeri gəlmişkən, o yaşda sənət adamlarının heç biri artist sözünün mənasını dəqiq bilmirdi. And içirəm. Bir neçə dəfə soruşmuşam. Onlar bu sözü “düşük, meymunluq, lağ-lağı eləyən adam” kimi başa düşürdülər. Sadəcə rus dilindən təntənəli tərcümədə “Xalq artisti” kimi səslənin söz birləşməsinin “babat bir şey” olduğunu hiss edir, pul-şöhrət mənbəyi olduğunu görürdülər. Hələ Arif Babayevin titullarına baxın: Xalq artisti Hacı Arif Babayev. Təsəvvür edin “gavur hökuməti”ndən Xalq artisti adını alıb, müstəqil dövlət qurulanda da Həcc ziyarətinə gedib. Yəqin ki, dünyada belə anormal vəziyyət yalnız postsovet məkanındakı müsəlman respublikalarda ola bilər. Bu ziddiyyət həm də bizim bir xalq olaraq necə fərqli dünyaların arasında girinc qaldığımızı ifadə edir. Xalq artisti – dünyagirliyin, şöhrətin və varidatın simvolu, Fəxri xiyaban qarantı, Həcc - əksinə, məzarın itməkliyinin, şöhrətin və var-dövlətin keçiciliyinin... Və bizim sənətçilərdə bunun hər ikisi yalandır, görüntüdür, adamları aldatmağa, onların səmimi qənaətinin zorlanmasına xidmət edir. Həqiqi imandan söhbət gedə bilməz. Bu, öz yerində. Əgər həqiqi şöhrət olsa, misal üçün, muğam ifaçıları disk və konsertlərin hesabına dolanarlar, dövlətin verdiyi təqaüd və adların ümidinə qalmazlar. Yazımızın sonunda fəxri adlarla bağlı bir lətifə də yazaq, könlünüz xoş olsun. Onsuz da düzələn deyil... Demək, sovet vaxtı dövlət fəxri ad verəndən sonra avtoriteti olan musiqiçilər öz xeyir-duaları ilə sənət mühitində bunu təsdiq etməli idilər. Xan əminin, Seyidin ölümündən sui-istifadə edərək “xeyir dua haqqı”nı ələ keçirən Habil Əliyev özündən sonrakılara yaman qısqanc yanaşır, rəsmi adı təsdiqləmirmiş. Baba Mahmudoğlu xalq artisti adını alanda Habilin həndəvərində hərlənir ki, bəlkə, ustad xoş bir söz deyə, “indikilər”dən də babat bir sənətkar çıxdığını etiraf edə. Bunu hiss edən Habil Əliyev qaşının birinə qaldırıb kamança səsinə bənzəyən həzin səslə deyir: - Baba, onların ağlı çaşmışdı sənə xalq artisti adı verirdi, bəs sənin abır-həyan harda idi, onu qəbul edirdin? Bu qədər komik yəni... Şərif AĞAYAR(kulis)

5 Fevral 2016 2:29

Bayatı-Şiraz

6327

“Beş ən yaxşı Azərbaycan hekayəsi” sorğusunda 100 hekayənin adı çəkilib Yusif Səmədoğlunun sorğuda ikinci yer tutan “Bayatı-Şiraz” hekayəsini təqdim edirik. Tavanı tələm-tələsik krantda yuyub Səbzəli dayı bir yumurta sındırdı. (Bir yumurtadan artıq yeyə bilməzdi, həkim qadağan eləmişdi.) Dibi qapqara qaralıb ortadan çatlamış tavanın içindəki yumurta sarısı Səbzəli dayının bir dəqiqə bundan qabaq pəncərədən gördüyü aya oxşadı. Yumurta sarısı da üfüq xəttinin üzərində sallanıb durmuş taqətsiz ay kimi adamın ürəyini sıxırdı… Səbzəli dayının yadına düşdü ki, gərək əvvəlcə tavaya yağ salaydı, sonra yumurta. Yağ tamam yadından çıxmışdı. Hirsləndi, ürəyində «cəhənnəmə ki!» deyib yağ qabını götürdü, tavaya bir qaşıq yağ qoydu, qazı yandırdı. Siftə tikəni ağzına aparan kimi hiss elədi ki, yumurtanın ağı bişib, amma sarısı soyuqdur. İkinci dəfə «cəhənnəmə ki!» dedi. Gəlib restorana çatana qədər yolboyu azı beş dəfə «cəhənnəmə ki!» dedi. Restoranın seyf qapısı kimi ağır qapısını açanda ürəyi başladı döyünməyə. Çünki yadından çıxmışdı, bilmirdi qazı bağlayıb, ya yox. Amma daha «cəhənnəmə ki!» deməyə hövsələsi çatmadı, içəri girdi, asılqanın sağ tərəfinə, restoran işçilərinə məxsus hissəsinə keçdi, paltosunu çıxarıb asdı. Vestibüldə, güzgü qabağında dayanıb saçlarını darayan gözəl bir qadına müştəri gözü ilə baxıb köksünü ötürdü. Sonra zümzümə eləyə-eləyə yuxarı, ikinci mərtəbəyə qalxdı. Kök əllərini dizləri üstə qoyub, dəhlizin bir küncündə oturmuş xidmətçi arvad Fatma xalanı gördü. Səbzəli dayı Fatma xala ilə salamlaşdı, ondan saatı soruşdu. Fatma xala dedi ki, yeddinin yarısıdır. Səbzəli dayının hələ yarım saat vaxtı vardı. Buna görə də sola dönüb Movses Sergeyeviçin yanına getdi. Movses Sergeyeviç kişi tualetinin əl-üz yumaq üçün ayrılmış balaca, işıqlı, güzgülü otağında, divara bitişik qoyulmuş enli stolun yanında dayanmışdı. Stolda səliqə ilə bükülüb üst-üstə yığılmış ağ dəsmallar, iki şüşə bahalı odekolon və papiros-siqaret vardı. Səbzəli dayı astanada görünən kimi Movses Sergeyeviç əlini yuxarı qaldırdı. - Axşamın xeyir, Səbzəli dayı! – dedi, dirsəyindən tutub silkələdi, - Əhvali-şuma? Səbzəli dayı: - Kamas-kamas, - dedi, sonra çiyinlərini çəkdi, yəni necə olacaq? Stolun yanındaca, söykənəcəyi bir-iki yerdən yırtılmış meşin kresloda əyləşib davam elədi: - Yarım saat bundan qabaq qayğanaq yemişəm, indi ödüm ağzıma gəlir. Dedim bu gün evdə yeyim gedim işə. Bilmirəm ördək yumurtasıymış, hinduşka yumurtasıymış… Nə bilim, əşşi! - Sən onu deyirsən. Bir gözlərimin altına bax! – Səbzəli dayı baxdı: Movses Sergeyeviçin yaşıl gözləri altında yenə noxud boyda şişlər əmələ gəlmişdi. – Bu gecə səhərəcən ilanvuran yatıb, mən yatmamışam, - deyə Movses Sergeyeviç yazıq-yazıq Səbzəli dayıya baxdı. Səbzəli dayı dedi: - Sən heç olmasa dərdini bilirsən, bilirsən ki, böyrəyində daş var. Mən neynim? Yumurta yeyirəm, ajoq oluram, ət yeyirəm, ajoq oluram, Allahın quru çörəyini yeyirəm, genə ajoq oluram. Mənim işim qalıb Allaha. Gətirməyəndə gətirmir buna deyiblər! Movses Sergeyeviç aşağı əyilib, stolun orta yeşiyindən filtirli siqaret çıxartdı, Səbzəli dayıya verdi. - Ala çək, bolqarskidir. Əsl Samsun tütünüdür. Dərd çəkincən papiros çək. Səbzəli dayı siqareti götürüb barmaqları arasında övkələdi, yarısından çoxunu qırıb zibil yeşiyinə tulladı, başını tərpətdi. - Çox olar mənə, - dedi, - ürəyim də sən deyən döyül, gup-gup atır. Siqareti yandırdı, boğazını arıtlayıb çəkməyə başladı. Sifətində qəribə ifadə vardı: elə bil dadlı bir şey yeyirdi. Birdən Movses Sergeyeviçdən soruşdu: - Sən bilən, bu yay dava başlamaz ki? Görünür, Movses Sergeyeviç Səbzəli dayının belə qəfil suallarına öyrəncəli idi. Buna görə də müharibə haqqında çoxdan danışırlarmış kimi, aram-aram Səbzəli dayının cavabını verdi: - Başlamaz, inşallah… yaponlar qəmiş olmasa. - Yox, bu, yapon girən kol döyül. Başlasalar amerikanlar başlayacaq. Movses Sergeyeviç əlini oynatdı. - Ay-hay! Sənin dünyadan xəbərin yoxdur. Buna Yaponiya deyərlər. Elə ki, görəcəklər ara qarışdı, salacaqlar özlərini ortaya. Elə bilirsən Yaponiyanın atomu yoxdur! Lap çoxdan var. Qırx beşinci ildə amerikanlar ora üç bomba atıblar. İkisi partlayıb, biri yox. Həmin o partlamayanı yaponlar götürüb veribər öz alimlərinə. Onlar da açıb sekretini tapıblar… Baş tapdın? Bunları mən özümdən demirəm, adam var, o danışır. Səbzəli dayı soruşdu: - Sən bilən bir bomba neçəyə başa gəlir? Atomu deyirəm… - Köhnə pula düz bir milyon iki yüz minə. - Mən ölüm? Movses Sergeyeviç başını tərpətdi. Bir milyon iki yüz min. Səbzəli dayının ajoqu qurtardı. Fikirləşdi ki, onun bir milyon iki yüz mini olsa neylər?! Heç nə! Bir belə pulu xərcləyib qurtarmaq olmaz ki! Yox, niyə? Xərcləyərsən, lap canını da alarsan! Əvvəlcə otağı əməlli-başlı düzəldərəm, dəlmə-deşiyini tutaram. Divarları eləyərəm aboy, sarı rəngdə. Bir taxta çarpayı alaram, əlasından, importnı. Bir dənə də samovar alaram, dədə-baba samovarından, iki vedrəlik. Bəs sonra? Hə, canım sənə desin... Alaram özümçün bir dəst kostyum, üç düyməlidən. İki cüt yalınayaq çəkmə, ikicüt neylon köynək, uzunqol… Daha nə? Hə, tokla işləyən ütü, mütləq lazımdır. Bəs radio? O da mütləq, vəssalam. Qalanın qoyaram əmanət kassasına. Yox, o qədər pulu əmanət kassası götürməz. Hamısını edərəm qızıl, saxlaram yanımda. Xərclərəm özümçün yavaş-yavaş. Amin, ya rəbbül-aləmin! Şükür verən gününə! Səbzəli dayının gözləri qabağına təzəcə təmir olunmuş «kukla» kimi göyçək otaq gəldi. Taxta çarpayını da gördü. Gördü ki, Movses Sergeyeviç qonaq gəlib, samovar pıqqapıqla qaynayır, çarpayıda bardaş qurub oturub ordan-burdan söhbət eləyirlər, televizora baxırlar. Bayırda da qar dizəcəndir. Bəh-bəh! Bu, birinci dəfə deyildi. Həmişə pul söhbəti, özü də az pul, on-on beş manat yox, çox pul, miqdarı yüz mini, milyonu aşan pul söhbəti Səbzəli dayının beynini yerindən oynadırdı. Başqa vaxt kefi duru olanda belə nə qədər əlləşirdisə, nə qədər hıqqanırdısa yaxşı, ürəkaçan bir şey xatırlaya bilmirdi. Elə bil ömrü yarısı olan xatirələr, keçmiş günlər birdəfəlik onunla şərt kəsmişdilər: bizi havayı çağırma, gələn deyilik… İndi də Movses Sergeyeviç nəsə danışırdı, uzun qollarını oynada-oynada nə isə mühüm bir şeyi ona başa salmaq istəyirdi, amma Səbzəli dayı zahirən özünü qulaq asırmış kimi göstərsə də, fırlanıb-fırlanıb elə keçmişə qayıdırdı. Əvvəla, orda, keçmişdə adamı «ajoq» eləyən yumurtanın qayğanağı yox idi. Orda təzə qoyun əti, qatıq vardı, süd vardı. Orda qaz yanmırdı. Quyunun yanında, meh tutan yerdə balaca ocaq qalanmışdı. Bürkü olanda tüstüsü burula-burula yuxarı qalxıb, qarağacın budaqları arasından süzülüb ulduzların yanına gedirdi. Orda Movses Sergeyeviçin tövşük səsi, Yaponiya barədə, Karlsbad duzu haqqında uzun-uzadı söhbətləri də yox idi… Bir səs hərdən iki-üç kəlmə deyirdi: «Qurban olum, get yat». O biri səs: «Ədə, nə zırrama adamsan, get yat demirlər sənə!» Səbzəli dayının öz səsi: «Yuxum gəlmir». Sonra yenə birinci səs: «Dəymə uşağa, qoy otursun…» Bu səsin şirin dadı indiyə kimi Səbzəli dayının damağında qalmışdı. Bu, bir milyon iki yüz minin təxminən üç yüz mini. Yerdə qalır doqquz yüz mini… Gilavar, xəzri əsəndə hovuzun suyunda əks olunan ulduzlar bir-birinə qarışıb yox olurdu. Səbzəli dayıya elə gəlirdi ki, ulduzları ikibir-üçbir udan hovuzdakı qızıl balıqlardır, külək dayanan kimi yenə suya buraxacaqlar. Hovuzun üstündə, iri məcməyinin içində anası həmişə üzüm saxlardı. Səbzəli dayı bir salxım götürüb, hər gilədə axşam şehinin sərin təmasını hiss edə-edə üzüm yeyərdi. Sonra yenə səs gəlirdi: «Ədə, ay uşaq, ay Səbzəli, ay ciyəri yanmış gəl yat!» O biri səs: «Tez ol, qulyabanı gəlib yeyəcək səni». Səbzəli dayı əllərini qoşalayıb ağzına aparırdı, qışqırırdı: «Yeməz!» Doğrudan da nə o gecə, nə də ondan sonrakı gecələr qulyabanı Səbzəli dayını yemirdi... Həyətin o başında yatırdı. Amma Səbzəli dayı qorxmurdu, gecələr ora da gedirdi. Oturub ayaqlarını quma basdırırdı. Günorta ocaq kimi qızıb isti püskürən qum, axşamlar, gün batandan sonra soyuyub bumbuz olurdu. Səbzəli dayının cavan xalası deyirdi ki, gecələr odabaşı cəhənnəmdə tiyanları söndürür, ona görə qum soyuyurdu. Anasından da çox istədiyi xalasının səsi Səbzəli dayının yadında deyildi: bu səs elə yerdə gizlənmişdi ki, üzə çıxması üçün azı iki milyon lazımdı… Vaxt azdı. Çox azdı. Movses Sergeyeviçin yanında oturub, bir milyon iki yüz mini yavaş-yavaş, ləzzət çəkə-çəkə xatirələrə xırdalamaq üçün Səbzəli dayının vaxtı yox idi. Səkkiz dəqiqədən sonra o, restoranın nağara təkin dəyirmi səhnəsinə çıxıb kontrabasını kökləməli idi. Düz yeddi tamamda bədii rəhbər klarnetçi Adıgözəlin işarəsi ilə dörd nəfərlik estrada «orkestrosu» öz çıxışına başlamalı idi. Qurban olum Kərəminə, ya imami-zühur! Düz iyirmi üç il hər axşam hıqqına-hıqqına səhnəyə çıxmaq, saat yeddidən on birə kimi kontrabas çalmaq olar? Buna can davam edər? Sonra da şikayət eləyirsən ki, nə bilim ajoq olmuşam, ürəyim döyünür. Döyünər də!.. Görəsən, bu dünyanın işi niyə belə tərsə-mayallaq qurulub? Yəni Allah-taala niyə birinə can deyir, o birinə zəhrimar! Görürsən ki, birinə hər şey verir: maşın, qulluq, kalan pul, gül kimi arvad-uşaq, deyir yaşa özünçün. O birisinə də deyir sən get, ördək yumurtası yeməyə, sənin alnına yazmışam ajoq. Get otur Movsesin yanında, ayaqyolunda, çək Samsun tütününü, şükür elə ki, soxulcan xəlq olunmamısan. Uzun sözün qısası: öl, necə ki, ölürsən… Səbzəli deyərdi ki, oğlumu oxutdurub narkom eləyəcəyəm. Anası da deyərdi «Allah qoysa». Bir nənəsi heç nə deməzdi. Başını bulaya-bulaya burnunun altında deyinərdi. Səbzəli dayının nənəsinin narkom tayfasından zəhləsi gedərdi. Bundan başqa, atası deyərdi ki, adam gərək bir işdən yapışanda möhkəm yapışsın, kişi olan kəs gərək işləsin, daşdan pul çıxartsın, nə bilim daha neyləsin. Amma nə atası deyən oldu, nə anası deyən. Səbzəli dayının hələ səkkiz yaşı tamam olmamışdı ki, evlərinə vay-şüvən düşdü, qapıları açıq qaldı. Bir-birinin dalınca əvvəlcə nənəsi, sonra atası, lap sonra da anası öldü. Çox-çox sonralar Səbzəli dayının özünün dediyi kimi, əhvalat beş ayın müddətində vaqe olub qurtardı. Səbzəli dayı köçdü xalasıgilə. Gecələr xalası ağlayanda Səbzəli də durub ağladı, xalası toxtayanda o da toxtadı. İlk günlər Səbzəli dayı xalasıgildə durra bilmirdi, evlərinə qayıtmaq istəyirdi, ağlayıb, sısqayıb, iki ayağını bir başmağa dirəyib dönə-dönə xalasına yalvarırdı ki, apar məni evə. Xalası da onu qorxuzmaq, birdəfəlik bu fikirdən döndərmək məqsədi ilə deyir evə qayıtsan, Əzrayıl gəlib səni aparacaq, necə ki, nənəni, atanı və ananı apardı. Amma Səbzəli dayı nə qədər çalışırdısa heç cür təsəvvür eləyə bilmirdi ki, onun atası kimi yekəpər, ağır adamı Əzrayıl necə qoltuğuna vurub aparıb… Bəs necə oldu ki, Səbzəli dayı kontrabas çalmağa başladı? Bu, uzun və xoşagəlməz əhvalatdır. Soruşanda cavab verir ki, hər adamın alnına bir şey yazılır. Mənim də alnıma bu yazılıbmış… Yazılıb ki, sən gərək kontrabas çalasan, çünki yazıya pozu yoxdur. Sonuncu sözləri, deyəsən, Movses Sergeyeviç dedi. Səbzəli dayı kirpiklərini aralayıb təəccüblə ona baxanda Movses Sergeyeviç başını tərpətdi, davam elədi: - Bəs necə, - dedi, - elə bilirsən adam yazıdan qaça bilər? Bax bura – o, şəhadət barmağını bir neçə dəfə alnına vurdu, - bu şoğəribə nə yazılıbsa olur. Qalan şeylərə inanma. Əgər yazılıbsa ki, bu yay müharibə olacaq, onda demək olacaq. - Hə, - deyə Səbzəli dayı uzatdı. Sonra «Allah eləsin, müharibə olmasın, cavanlar yazıqdır» deyə fikirləşdi. Ötən müharibə başlananda Səbzəli dayının otuz bir yaşı vardı. Qırx ikinci ilin əvvəlində onu hərbi komissarlığa çağırdılar. Şələ-küləsini yekə bir kisəyə yığıb, kisəni də dalına alıb getdi. Hərbi komissarlığa çatanacan yolda bir-iki dəfə ayaq saxladı, istədi getməsin, aradan çıxsın, amma yadına düşəndə ki, dezertrləri iyirmi dörd saatın ərzində harda olsa tapırlar, ağaca bağlayıb güllələyirlər, fikrindən vaz keçdi. Qorxa-qorxa, özünə, dünyaya lənət oxuya-oxuya yola düzəldi. Komissarlığın qaranlıqtəhər, taxtalı-şalbanlı həyətinə girəndə yenə ayaq saxladı, orda-burda, küncdə-bucaqda ikibir-üçbir dayanmış başı qırxıq cavanlara baxdı. Baxdı və həmin saniyə içərisinin od tutub yandığını hiss elədi. Səbzəli dayının birinci «ajoq»u hərbi komissarlıqda başladı. Onu həkimin yanına göndərdilər. Həkimin sərəncamı ilə Səbzəli dayı soyuyub oldu lüt anadangəlmə. Əyildi, qalxdı, kök, şişman həkim qarnını onun qarnına söykəyib ürəyinə qulaq asdı. Səbzəli dayını taxta uzadıb ciyərini, dalağını yoxladı, üz-gözünü turşudaraq başını buladı. «Sən braksan, - dedi, - səndən adam olmaz». Səbzəli dayı kisəsini dalına alıb tez-tələsik evə qayıtdı. Cəmi səkkiz yumurtası vardı, beşini aparıb elə həmin gün Ətağaya nəzir verdi. Sonra üç gün evdən eşiyə çıxmadı. Qorxdu ki, birdən yekəqarın həkim fikrini dəyişər, adam göndərib Səbzəli dayını təzədən apartdırar hərbi komissarlığa, ordan da basarlar birbaş davaya. Səbzəli dayı davaya getmək istəmirdi, heç istəmirdi. Çünki bilirdi, əmin idi ki, elə birinci gün onu vurub öldürəcəklər. İndi Səbzəli dayı dünyada iki şeydən qorxurdu: bir Əzrayıldan, bir də faşistdən… Məhəllədə danışırdılar ki, sovet əsgərləri almanların əlinə düşən kimi bir-bir tutub süngüyə keçirirlər. «Allah, özün uzaq elə, - deyə Səbzəli dayı fikirləşdi. – Mən yazığın başından qada-balanı uzaq elə, qoyma bu cavan vaxtımda qara torpaq udsun məni». Amma qada-bala çox da uzağa getmədi. Qırx üçüncü ilin ortalarında Səbzəli dayını tutdular. Milis gəlib Səbzəli dayını rayon şöbəsinə apardı. Orda onu çox saxlamadılar, bir soldata qoşub tamam ayrı yerə, şəhərin o başına göndərdilər. Səbzəli dayı qurumuş boğazını minbir əzabla arıtlaya-arıtlaya güxlə soruşa bildi: «Məni hara aparırsan?» Soldat dedi: «Molçi, doxodyaqa!» Səbzəli dayı soldatın qara çəkmələrinə baxa-baxa, çəkmələrin dünənki yağışdan qalmış lehməli gölməçələrdə əmələ gətirdiyi şappıltını dinləyə-dinləyə getdi. Səbzəli dayını soldat içəri ötürəndə müstəntiq stol arxasında oturub gülə-gülə telefonla danışırdı. Bir azdan telefonun dəstəyini yerinə qoydu, iki əlini qoşaladı, çənəsinə dirədi və ayaq üstə dayanıb kiprik çalmadan onu baxan Səbzəli dayıdan soruşdu: - Hə, deməli, gəlir, hə? - Kim gəlir? – Səbzəli dayının səsi elə bil qəbirdən çıxdı. Müstəntiq gülə-gülə: - Şoşkə oğlu Ağabala, - dedi, necə yəni kim? Daydayın… - Mənim dayım yoxdur. Müstəntiq gözlərini bərəltdi. - Adə, - dedi, - utanmırsan yalan danışırsan? – Sonra stolun yeşiyindən bir əzik-üzük şəkil çıxarıb Səbzəli dayıya göstərdi. – Bəs bu kimdir, dayın deyil! Səbzəli dayı şəkli görəndə ayaq üstə olsa da dik atıldı, şəkil Hitlerin şəkli idi. Müstəntiq dedi: - Adam yalan danışmaz. Sən Sovet hökumətini aldatmaq istəyirsən. Biz hər şeyi bilirik. Deməli, yolunu gözləyirsən, hə? Deməli, camaat orda, frontda qanını tökürr, müqəddəs vətənimizi müdafiə edir, sən də burda panika yayırsan, hə? Səbzəli dayı məsələnin nə yerdə olduğunu anladı. Dili birdən açıldı, başa düşdü ki, danışmalıdır, mütləq özünü müdafiə etməlidir. - Vallah mən heç nə deməmişəm, Allaha and olsun heç nədən xəbərim yoxdur. O gün məhəllədə uşaq-muşaq danışırdı ki, Hitler qoşununu Bakıya göndərmək istəyir. Mən də onların ağzından vurdum, dedim utanmırsız belə axmaq şeylər danışırsınız? O ki qaldı Hitlerin məsələsi, onu Kərimin oğlu Qulyabanı Həsən deyirdi! Vicdan haqqı! Mən bəgəm başa düşmürəm?! Yoldaş Stalin özü əmr eləyib ki, kim Bakını Hitlerə versə tutub güllələsinlər. Əgər bilmək istəyirsiz mən bir-iki dəfə quleybanı Həsənin üzünə də tüpürmüşəm belə-belə sözlərin üstündə. Bütün məhəllə, Allah şahiddir, vallah, mənim heç nədən xəbərim yoxdur. Dayı nədir? Allah onu vurmuşdu o mənim dayım olsun! Zəhləm onun sir-sifətindən gedir. Özüm neçə dəfə davaya dabrovol getmək istəmişəm, aparmayıblar. Həkimlər qoymayıb. Dayı ha? Qohum-əqrabadan bir xalam vardı, o da bu yaxında rəhmətə gedib. Vicdan haqqı düz deyirəm. Hələ ili çıxmayıb. Dayım-zadım anadangəlmə olmayıb. Atamın goru haqqı düz deyirəm. Hitler nemes, mən müsəlman. O hara, mən hara! Kül qoyum onun başına… Adama da oxşamır. Mən zadı… Müstəntiq əlini qaldırıb onun sözünü kəsdi: lap vaxtında elədi, çünki Səbzəli dayının daha deməyə sözü qalmamışdı. - Qurtar! Hitlerin də atası belə-belə olsun, sənin də. - Olsun, olsun… - Nə olsun? - Gorbagor. - Adə, öz atana deyirsən? - Mən demirəm, siz dediz. - Sən kişi olsaydın, mən elə deyəndə qoyardın bir dənə əngimə! - Allah eləməsin. - Yaxşı, qurtar. - Baş üstə. Səbzəli dayı başını aşağı saldı. Qaldıranda gördü ki, müstəntiq bığını eşir. Uzun şeşə bığları vardı. Bayaq soldat onu itələyib içəri ötürəndə Səbzəli dayı ilk nəzərdən elə bilmişdi ki, onu Budyonnunun yanına gətiriblər. Lap qorxmuşdu. Yalnız müstəntiqin telefonla təmiz Azərbaycan dilində danışdığını eşidəndə ürəyi bir az sakit olmuşdu. «Necə olsa öz müsəlmanımızdır, çox əziyyət verməz mənə». Müstəntiq ona əziyyət verməsə də, işi elə gətirdi ki, düz bir həftədən sonra Səbzəli dayıya iş kəsdilər. Dörd il. Kontrabas çalmağı da Səbzəli dayı qazamatda öyrəndi. Bədii özfəaliyyət dərnəyində. Əgər əvvəllər Səbzəli dayı iki şeydən – Əzrayıldan və davadan qorxurdusa, indi bu qorxunun üçüncüsü də artdı. Qazamat. Qazamatın adamın sümüklərini şaqqıldadan zirzəmi soyuğu, dustaqların içində hər addımbaşı rast gəldiyi anasının əmcəyini kəsənlər, gündə bir dəfə içdiyi, əncir şirəsi kimi bulanıq olan horra, ağac göbələyitək rütubət qoxuyan çörək və sair bu kimi adamın ömrünü gödəldən şeylər. Bütün bunların ucbatından Səbzəli dayı başladı günbəgün, saatbasaat ət töküb arıqlamağa. Arıqladı, arıqladı, oldu bir dəri, bir sümük. Ac toyuq yuxusunda darı görən kimi o da gecələr yuxuda qoyun əti gördü, aş yedi, ayran içdi… Baxtı onda gətirdi ki, qazamata düşdüyü gündən təxminən altı ay sonra orda özü kimi bir müsəlmana rast gəldi. O da Bakıdan idi. Cəbrayıl. Elə birinci gün Səbzəli dayıya dedi ki, sən mənə Cəbi de. Sonra göz vurub əlavə elədi: «Fikir eləmə, nə qədər mən varam qoymaram sənin başından bir tük də əskik ola. Nöşün ki, mən blatnoyam, istəsəm bağırsaqlarını tökərəm bayıra». Yekəpər, hərəkətlərində ağır, qızıldiş bir kişi idi. O, qazamata gələn gündən Səbzəli dayı başladı qram-qram, misqal-misqal kökəlməyə. Amma çox kökəlmədi. Çünki necə olsa işləyirdi, az yatırdı, hələ üstəlik işdən sonra qızıldiş Cəbinin ayaqlarını yuyurdu. Cəbinin kefi duru olanda Səbzəli dayıya deyirdi: «Sənə qurban olum, çiynində gedim». Qazamatda bədii özfəaliyyət dərnəyi vardı. Yeddi nəfərdən ibarət. Qalan dustaqlar səhər alaqaranlıqda yola düzəlib gedirdilər ağac mişarlamağa, odur yarmağa. Onlar işdən qayıdanda sıra ilə düzəlib başlayırdılar marş çalmağa. Günlərin bir günündə qızıldiş Cəbi orkestrin rəhbərini yanına çağırıb dedi mənim qardaşıma, yəni Səbzəli dayıya bir iş ver. Üstəlik başına bir qapaz da vurdu ki, dediyi sözlər orkestr rəhbərinə tez çatsın. Bu qapazdan sonra orkestrin rəhbəri Səbzəli dayı ilə oldu canbir qəlbdə. O gündən Səbzəli dayı orkestrdə kontrabas çalmağa başladı. Çünki başqa alət yox idi. Ancan kontrabas qalmışdı. Bu minval ilə Səbzəli dayı gündüzlər kontrabas çalmaq öyrəndi, axşamlar Cəbinin ayaqlarını yuyub ona dua oxudu. Gecələr isə bardaş oturub onun oxuduğu mahnıları dinlədi. Cəbinin gözəl səsi vardı, ələlxüsus pəsdən oxuyanda adamın tükləri biz-biz olurdu. Bayıl türməsindən min beş yüz nəfər, Göndərirlər bizi Sibirə tərəf. Amandır, amandır, anam, ağlama, Ölməmişəm, sağam, bacım ağlama. Söhbətləri mahnılarından da ləzzətli idi. Barakın axşam qaranlığında Səbzəli dayı sulanan gözlərini onun ağzında papiros kimi közərən qızıl dişdən çəkməyərək diqqətlə, ləzzət apara-apara qulaq asırdı. Cəbinin danışdığı əhvalatlar, nəql elədiyi vaqiələr elə bil heç bu dünyada, Səbzəli dayının ömür sürdüyü torpaq üstündə baş verməmişdi. Haradasa çox-çox uzaqlarda, ola bilsin, lap ayrı ulduzlarda olmuşdu. Banklardakı atışmalar, qızıl onluqlar, Nikolay yüzlükləri, nə bilim daha nələr barədə gedən söhbətlər Səbzəli dayıya davadan çox-çox qabaq xalasının təkidi ilə içdiyi iştaha dərmanı kimi təsir edirdi. Canını xoş, sümüklərinin donunu açan bir qızdırma tuturdu. Bu söhbətlərdən sonra o öz yerinə girib, adyalı başına çəkəndə də, hələ uzun müddət qulaqlarında qızıldiş Cəbinin səsini eşidirdi: Odessa, Batum, Leninqrad, Soçi… İlk dəfə milyonları, yüz minləri, yeşiklə qızıl onluqları xatirələrə xırdalamağa da Səbzəli dayı qazamatda, yerinin içində adamın qulaqlarında cingilti qoparan sakitlik içərisində xəyallara daldığı vaxtlar başlamışdı. Odessada yüz min –xalasının səsi, Batumda beş yüz min – nənəsinin səsi, Bakıda bir milyon – anasının səsi. Bir dəfə Cəbi o qədər pul saydı ki, Səbzəli dayı gecə yuxuda anasının məmələrini gördü, əmdiyi südün qoxusunu duydu. Yuxudan ayılıb səhərə qədər qızıldiş Cəbiyə dua oxudu. …Movses Sergeyeviç dedi: - Səbzəli dayı, vaxtdır. Ayaqyoluna bir kişi girdi, saymazyana onların yanından ötüb keçdi, bir azdan «ay mənim Arzu qızım» oxuya-oxuya geri qayıtdı, krantlardan birini açıb əlini yudu. Sonra dedi: - Usta müəllim, əlimizi odekolonla, görək başımıza nə gəlir. Movses Sergeyeviç odekolonu götürüb onun əllərinə fısıldatdı, bir abbası alıb ağ pencəyinin döş cibinə saldı. - Allah bərəkət versin, - dedi. …Restoranın iri, işıqlı zalında bir uğultu vardı ki, elə bil vağzaldı. Neçə il idi ki, Səbzəli dayı bu restoranda işləyirdi, hər gün qara, nimdaş paltosunu geyib, maşından, avtobusdan ehtiyat etdiyi üçün yolunu xəlvət küçələrdən salıb «cəhənnəmə ki!» deyə-deyə bura gəlirdi. Amma bütün bu illər ərzində o bu boğuq, payız zökəmi kimi labüd uğultuya öyrəşə bilməmişdi. O, qeyri-adi büzüşürdü, zəhlətökən səs-küydən, insan gülüşündən gizlənmək, qorunmaq istəyirmiş kimi, başını sinəsinə əyib, restoranın qapısından səhnəyə qədər olan kiçik məsafəni qət edincə elə bil o dünyanı görüb qayıdırdı. Bu gün şənbə idi, saat yeddidən stolların hamısı tutulmuşdu. Bu gün restoran da planı dolduracaqdı, Adıgözəl də. Təxminən doqquzun yarısından ofisiantlar Adıgözələ sifarişlər gətirəcəkdilər. «Şələbiyyə», «Reyhan», «Dərələr», «Ay mənim Arzu qızım», tanqo, muğamat və sairə. Hər sifarişdə də beş manat, üç manat, on manat. Düdəmə ol, baxtın olsun buna deyiblər. Adıgözəl doqquzun yarısından başlayacaq cibişdanı doldurmağa, axırda hamıya beş, on verəcək, Səbzəli dayıya isə cəmi-cümlətani iki manat. Çünki Səbzəli dayı solist deyil, yəni ki, Səbzəli dayı züy tutandır bir növ. Zalım oğlunun dini-imanı yoxdu. Özü hər yay arvad-uşağını Kislovodskiyə göndərir, amma Səbzəli dayı deyəndə ki, heç nə yeyə bilmirəm, dişlərimi saldırmağa pulum yoxdur, çiyinlərini çəkir. Eybi yox! Pis günün ömrü az olar! İndi dövran sənindir, kef eləyirsən özünçün. Vaxt gələr, biz də deyərik sözümüzü, açarıq sandığımızı, tökərik pambığımızı… Adıgözəlin bir qızı var, on dörd yaşında, doxsan iki kilodur zalımın qızı. Amma Səbzəli dayının altmış yaşı var, cəmi əlli doqquz kilodur. Eybi yox! Mən sənin atanı elə yandırım ki, sən də bax... Amma Səbzəli dayı yaxşı bilirdi ki, heç kəsin atasını yandıran deyil. Çünki həmin atasını yandırmaq üçün adamın gərək ya canı olsun, ya da dayısı. Şükür verən gününə, ya xudavəndi-aləm. Orkest çalmağa başladı. «Yol ver bizə, mavi Xəzər». Restoranın uğultusu eşidilməz oldu: elə bil orkestrin səsi bu uğultunu yaxalayıb boğdu. Səbzəli dayı arxadan Adıgözəlin yoğun peysərinə baxa-baxa, ürəyində onu söyə-söyə şəhadət barmağı ilə kontrabasın simlərini dartışdırırdı. Orkestrin piano çalanı Natan Zelmanoviç, pianonun not qoyulan yerinə iki dilim keks qoymuşdu. Həm çalırdı, həm də yeyirdi. «Sənə nə var, ey – deyə Səbzəli dayı fikirləşdi, - o boyda Amerika durub dalında, beşdə alacağın yox, üçdə verəcəyin. Bu gün də Adıgözəldən bir qırmızı onluq qapıb aparacaqsan evə». Marş qurtardı. Adıgözəl ağır-ağır geri dönüb «vals» dedi. Orkestr başladı vals çalmağa. Müharibə olsa yəqin ki, Adıgözəli aparardılar. Çünki cəmi qırx beş yaşı vardı. Süngüdən-zaddan soxsalar qarnına süngü sınar, vallah! O qədər piyin qabağında süngü davam edər?! Onun qənimi ancaq atomdur. Düz kəlləsinin ortasına düşsə əncilə dönər. Bir milyon iki yüz min! Dədəm vay, gör bir pullar hara gedir… Rəqs üçün ayrılmış dairəvi yerdə hələ ancaq iki nəfər oynayırdı. Qız, deyəsən, Səbzəli dayının bayaq vestibüldə gördüyü qızdı. Sağ əlini oğlanın çiyninə qoymuşdu. Oğlan qımışa-qımışa onun qulağına nəsə pıçıldayırdı. «Yəqin bişirir» - deyə Səbzəli dayı fikirləşdi. Oğlan göyün yeddinci qatında idi. Olar da, niyə olmasın! Bu cür cananı alıb ağuşuna, hələ gör restorandan gedəndən sonra nə vurçatlasın başlayacaq… Səbzəli dayı təsəvvüründə qızı soyundurdu, yumru daş kimi məmələrin ilıq təmasını sifətində hiss elədi: gördü ki, qız onun uzun, ətsiz burnunu məmələrinin arasına alıb sıxır... Qulaqlarında elə bil at kişnədi... Tənəffüsdə Adıgözəllə Natan Zelmanoviç bir-birinə him-cim eləyib bufetə getdilər. Natan Zelmanoviç keksini də apardı. Gitara çalanla barabançı stullarını üzbəüz qoyub başladılar futbol söhbətinə. Gitara çalan cavandı, olsa-olsa 22-23 yaşında olardı, həm də göyçək oğlandı. Restorana  gələn qızlar, qadınlar hərdən məqam tapıb kişilərin çiyinləri üzərində, yan-yörələrindən ona baxırdılar. Bu baxışların adına Səbzəli dayı «gəl məni apar» qoymuşdu. Bu açıq-saçıq «gəl məni aparlar» Adıgözəli cin atına mindirirdi, dalaş, qanıqaraçılıq düşəcəyindən, orkestrə söz gələcəyindən qorxurdu. Səbzəli dayı isə, əksinə ləzzət çəkirdi. Çünki hər dəfə qızlar gitaraçalana baxanda Adıgözəlin balaca, bic gözləri hirsli-hirsli parıldayırdı. O əsəbləşirdi. Adıgözəl əsəbiləşəndə, özündən çıxanda isə bir qayda olaraq, klarneti xoruz buraxırdı. Bir dəfə andıra qalmış klarneti elə bədheybət xoruz buraxmışdı ki, restorandakıların hamısı səhnəyə tərəf dönüb qaqqanaqla gülüşdülər. Bu hadisədən sonra düz üç gün Səbzəli dayı «ajoq» olmamışdı. Səbzəli dayı hələ bayaq, Movses Sergeyeviçin yanında oturduğu zaman qərara gəlmişdi ki, birinci tənəffüsdə bufetə gedib əlli qram konyak içsin. Movses Sergeyeviçin atom bombası barədə söhbətindən sonra atasının, nənəsinin, anasının, səsini eşidəndən sonra konyak mütləq lazım idi. Adamın qanı niyə qaralır? Ona görə ki, adam yaşa dolduqca damarlarında qan başlayır qatılaşmağa və hüceyrələrin ki, maqniti azaldı, adam başlayır laxlamağa. Hərdən, lap dilxorçuluq olanda bu bəlanın öhdəsindən ancaq konyak gələ bilər. Amma çox yox. Əlli qram. Çünki alışqana da benzini çox tökəndə görürsən ki, işləmir. Adıgözəl əsbabəsi də yanında bufetə getdiyi üçün, Səbzəli dayı əlli qramlıq konyak həvəsindən vaz keçməli oldu. İndi bufetdə qoyun ətinin lüləkababını yeyən Adıgözəlin qalın sarı bığları, qırmızı dodaqları, ağ dişləri və həmişə puçur-puçur tər tökən ikiqat buxağı təsəvvürünə gələndə Səbzəli dayının qanı lap qatılaşdı və hüceyrələrinin maqniti lap azaldı. Əlli qramlıq konyak həvəsi qalxdı yüz əlli qrama. - Səbzəli dayı! Ağır-ağır sola dönüb baxanda səhnədən sağ tərəfdə, divar dibindəki stollara xidmət edən Valyanı gördü. Valyanın yenə qanı qara idi, yenə üzündən zəhrimar yağırdı. Valyanı tanıdığı gündən Səbzəli da yı onu gülən görməmişdi. Elə həmişə fikirli, həmişə əsəbi və az danışan. Gözlərinin ifadəsi də yağış altında qalan rezin kimi soyuq idi. Həmişə deyirdi ki, bir az pul qazanan kimi şələ-küləmi yığışdırıb gedəcəyəm Voronej vilayətinə, qardaşımın yanına, inək, toyuq-cücə alıb yaşayacağam özümçün. Səbzəli dayı soruşdu: - Valya, xeyir ola? Valya ərinə-ərinə əlini uzadıb zalın o biri ucunda, qapıdan sağ tərəfdəki stolu göstərdi. - Çağırırlar səni orda, - dedi. - Kim? - Nə bilim, müştərilər. - Yəqin Adıgözəli deyiblər, səhv salmısan. Valya başını buladı, bayaqkı bezik səslə, bu dəfə bir qədər ucadan: - Səhv-zad eləməmişəm. Dedilər ki, kontrabas çalanı çağır gəlsin bura, - deyib, yenə nə isə soruşmaq istəyən Səbzəli dayıya qulaq asmağa daha hövsələsi çatmadı, geri dönüb, mətbəxə sarı yönəldi. Səbzəli dayı çiyinlərini çəkdi: onu kim çağıra bilərdi axı? Stolun arxasında iki nəfər oturmuşdu. Qara pencəkli, qalstukunun düyümünü aşağı salıb miləmil köynəyinin yaxasını açmış orta yaşlı, ağ sifətli bir kişi. Səbzəli dayının belini əyib xırda addımlarla yaxınlaşdığını görən kimi, göy soğanı dişləri arasına alaraq küt-küt qabağına baxan yoldaşının qulağına nəsə pıçıldadı. Bu, Səbzəli dayının nəzərindən yayınmadı. Başa düşdü ki, pıçıltı ona aiddir, özü də, deyəsən, yaxşı pıçıltı deyil. Amma özünü o yerə qoymadı, yanaşıb kəmali-ehtiramla salam verdi. Qara pencəkli əlini uzatdı, yer göstərdi. - Əyləş, - dedi, - xoş gəlmisən sən bizə. – Əlini aşağı salanda lırt sifəti titrədi. Səbzəli dayı özlüyündə bu lırt ağ sifəti xamıra oxşatdı və qımışdı. Əyləşdi. Yan-yörəsinə baxıb, nə Adıgözəlin, nə də restoran direktorunun zalda olmadıqlarını kəsdirdikdən sonra səsini alçaldıb soruşdu: - Mənə görə qulluq? Bu dəfə də qara pencəkli dindi. Yoldaşı elə bil heç burda deyildi. Səbzəli dayının gəlib onların stolu arxasında əyləşdiyindən bixəbərdi. - Qulluq sahibi olasan, lələ, - deyə qara pencəkli boğazını arıtladı. Lap oxumağa hazırlaşan xanəndələr kimi. – Hələ bir bunu ver bədənə. O, qədəhlərdən birinə qırmızı şərab süzdü, Səbzəli dayı bədənini geri verdi, iki əlini də irəli uzadıb: - Minnətdaram, - dedi, - içən deyiləm. Qara pencəklinin yoldaşı elə bil bu sözlərə bənd imiş. Qəflətən yuxudan ayılan adamlar kimi gözlərini döydü, əlindəki göy soğanı iki bölüb stolun üstünə qoydu və təəccüblə dilləndi: - Niyə? - Nə niyə? - Deyirəm niyə vurmursan? - Mənə içmək olmaz. - Niyə? - Nə niyə? - Deyirəm niyə olmaz? - Mədəm xəstədir. - Niyə? - Xəstədir də… Qara pencəkli: - Bu heç olmadı, - dedi. Yoldaşı: - Səndən mənə yar olmaz, - deyib çənəsini qaşıdı. Səbzəli dayı gülümsünüb stola baxdı. Düz ortada, iri plov boşqabının içində soyumuş kabab tikələri vardı. Amma hər ikisinin nimçəsi boş idi. Çox içib, az yemişdilər. Bu vaxt Valya onlara yanaşdı. - Bir şey lazımdı? Qara pencəkli sol əlini stolun söykənəcəyindən geri sallayıb, Valyadan soruşdu: - Bəlkə sən deyəsən, bizim bu qonaq niyə içmir? Valya dedi: - Onun qastriti var. Səbzəli dayı tez başını tərpətdi. - Elədir, - dedi, - şərab içən kimi ajoq oluram. Qara pencəkli səsinin qalın yerinə salıb, heç kəsdən və heç nədən çəkinmədən ucadan güldü. Xırda gözləri görünməz oldu: elə bil bir cüt qara muncuq təknədə qıcqıran xamırın içində itib batdı. Səbzəli dayı təəccüblə qara pencəkliyə baxdı, günah işlətmiş adamlar kimi yazıq-yazıq kirpik çaldı. Sonra Valyaya dedi: - Sən mənə əlli qram konyak gətir. – Qara pencəkliyə sarı döndü. – Mənə şərab olmaz, amma konyak olar. Valya getdi. Nəhayət, qara pencəkli gülüşünü saxladı. Təntimiş halda yaylığını çıxarıb tərini sildi və haçandan-haçana: - Könlümüzə yaman muğamat düşüb, lələ, nə deyirsən buna? O dəqiqə Adıgözəlin nimçə sifəti və uzun klareti gəlib Səbzəli dayının gözləri qabağında dayandı. - Gəlirsiniz restorana, siz də  başlayırsınız adamı dəng eləməyə. Yəni Allahın muğamatını çalsanız, xançalınızın qaşı düşər? Səbzəli dayı könülsüz dilləndi: - Muğamat barədə Adıgözəlnən danışın, bizim klarnetçiynən. Billə-bilə «bizim klarnetçi» dedi, orkestrin rəhbəri yox. Özü də elə yavaş dedi ki, özü də öz səsini güclə eşitdi. - Bayaq segaha oxşayan bir şey çaldı, onu deyirsən?! Ay hay! Adam sözü danış. Səbzəli dayı dirçəldi, stulunu qabağa çəkib stola dirsəkləndi, yavaş, lakin ötkəm səslə sözünə başladı: - Əlbəttə, muğamat hara, Adıgözəl hara. Əvvəllər heç bilirsən harda işləyirdi? – Səbzəli dayı lap qabağa əyildi. –Ölü basdıran orkestrdə. – Güldü. – Dünyanın işidir də! İndi gətirib qoyublar bura. O da başlayıb mənəm-mənəm deməyə. Muğamat hara, Adıgözəl hara? – O, əlini yellədi, ah çəkdi. Sonra: - Muğamat şərbət kimi şeydir, - dedi, -çalanda gərək ləzzət alasan, oxqay deyəsən. Elə çalasan ki, külli-camaat ayağa qalxıb sənə tamaşa eləsin, qulaq assın… Mən uşaq olanda bizim kənddə İrandan bir kamançaçı gəlmişdi. Əşşi, nə deyim! Zalım oğlunun bir barmaqları vardı ki, adamın içi-içalatı od tutub yanırdı. O gedəndən sonra bütün kənd düz bir həftə kefli kimi gəzdi. Deməklə qurtaran şeydir bəyəm? Eh, hanı indi muğamat çalan, muğamatın qədrini bilən? - Aşna, deyəsən, aranızda möhkəm intriqa var? - Nə var? - İntriqa… Yəni çəkişmə, didişmə, badalaq qurma. - Yox, canım. Mənim onunla nə işim. Qoca kişiyəm, heç kəsə dəyib dolaşan deyiləm. Adıgözəl kim, mən kim? Valya gətirdiyi konyakı içəndən sonra Səbzəli dayı yüngülləşmək əvəzinə daha da ağırlaşdı. Gərək iranlı kamançaçının söhbətini eləməyəydi. Çünki yenə keçmişə qayıtmışdı. Anasının, nənəsinin səsini qoyub gəldiyi keçmişə. Bir milyon iki yüz mini son qəpiyinə kimi xərcləmişdi… Şükür verən gününə, ya xudavəndi-aləm! Min şükür! Səbzəli dayının qanı qaraldı. Dostunun, Movses Sergeyeviçin yanında olmağı, kresloda oturub filtrli siqaretlərdən birini çəkməyi, ordan-burdan danışmağı arzuladı. Hətta Səbzəli dayıya elə gəldi ki, burada iki kefli adamın məclisində yox, Movses Sergeyeviçin yanındadır, indiki söhbət də dünən olub, bəlkə də, lap beş gün bundan qabaq… Qara pencəkli Səbzəli dayını fikrindən ayırdı: - Bura bax, - dedi, - yəqin o Adıgözəl dediyin pis qazanmır, hə? Yenə Səbzəli dayının yaralı yerinə toxundular. - Pis qazanmır da sözdür? Zalım oğlunun hər axşam ölüsü bir qırmızı onluğu var. Maaşı da ki, öz yerində. Evində televizoru, mebeli, arvadı, hər cah-calalı. - Bəs sən necə, qazanmaq istəmirsən? – Bu dəfə qara pencəklinin arıq, qalınqaş yoldaşı dilləndi. Səbzəli dayının təəccüblə ona baxdığını görüb sualını bir də təkrar etdi. – Hə də, hamı qazanır. Bəs sənə nə olub? - Neynim. Bacarmıram da. - Ay-hay! Rəhmətliyin oğlu! Necə yəni bacarmıram. Camaat daşdan pul çıxarır, sən də başlamısan ki, bacarmıram. Qara pencəkli: - Gəl sən bizə bir Bayatı-şiraz çal, biz də çıxaq xəcalətindən. - Nədə çalım? - Necə yəni nədə? Elə onda… Sən çaldığın zurnapetin adı nədir? - Kontrabas. - Hə, kontrabasda. Səbzəli dayı yalnız indi başa düşdü ki, onu bura, bu stolun arxasına nə üçün çağırıblar. Dilxor oldu. «Ajoq»u qalxdı lap kəllə-çarxa. Qalxıb, yumruğunu stola vurmaq istədi. Amma saxladı özünü. Müqabilində oturub, intizarla ona baxan bu iki nəfərin direktora şikayət edəcəyindən, direktorun yenə «atamın oğlu deyiləm səni qoymasam» deyəcəyindən qorxdu... Direktora şikayət eləsələr yaxşıdır. Hirslənib adamın qol-qabırğasını sındırarlar, vallah! Qara pencəkli əlini cibinə saldı. Səbzəli dayı özünə gəlməmiş, cibindən iki dənə şax əllilik çıxarıb stolun üstünə, düz Səbzəli dayının qabağına qoydu. - Atalar məsəlidi: pul bir bizdə, bir də ingilisdə, - dedi, - sən Bayatı-şirazını çal, bu yüz manat da sənin peşkəşin. Hə, necə sağlıqdı? Səbzəli dayı heç nə demədi. Bayaq içdiyi əlli qram konyakın nəşəsi yalnız bu sözlərdən sonra onu kefləndirdi. Əlini uzadıb pulları götürdü, tələsmədən qatlayıb qoltuq cibinə qoydu: - Bəçeşm! – deyib ayağa qalxdı və səhnəyə yönəldi. Sonra nə oldu? Yaxşı yadında deyil. Bircə o yadındadır ki, kontrabasdan əcaib səslər çıxırdı. Zalda ilk anlar hənirti belə eşidilmirdi. Sonra hamı bir-bir, növbə ilə gülməyə başladı. Səbzəli dayı isə heç kəsi görmədi. Ayaqları altına baxa-baxa Bayatı-şirazını çaldı. Arada bir başını qaldırdı, təkcə Adıgözəlin heyrətdən bərəlmiş gözlərini, sonra restoranın qapısı ağzında dayanıb tazı dovşana baxan kimi gözlərini ona zilləmiş Movses Sergeyeviçin balaca, sısqa bədənini gördü. Səbzəli dayı çox çaldı. Çünki yüz manata az çala bilməzdi. Adamın gərək insafı olsun. Zaldakılar elə gülüşdülər ki, kontrabasın əcaib qıjıltısını belə aydın, yəqin ki, yalnız Səbzəli dayının özü eşidirdi… *** Yüz manat – iki dənə şax əllilik qoltuq cibində, almaq istədiyi ucuz televizorun xəyalı gözləri qabağında Səbzəli dayı yavaş-yavaş gedirdi. Az getdi, üz getdi, sevindiyindən birdən başını qaldırdı. Qaldırdı ki, baxsın görsün yuxarılarda nə var, nə yox? Uca binaların zil qara siluetləri arasından parıltılı ulduzların əhatəsində süd yolunu gördü. Təəccüb elədi. Çünki əlli ildən yuxarı idi ki, süd yolunu görməmişdi. Dayanıb, əlləri cibində doyunca tamaşa elədi. Birdən Səbzəli dayını ağlamaq tutdu. Ta ürəyi boşalanacan ağladı...(kulis)

30 Yanvar 2016 5:24

“Seymur Baycan ya psixdir, ya da Azərbaycan xalqının düşməni“

ziya00

Bunu Moderator.az-a açıqlamasında xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin kürəkəni, 5 saylı xəstəxananın baş həkimi Ziya Əsədov deyib. Seymur Baycanın sosial şəbəkədə xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə haqqında yazdığı xoşagəlməz ifadələrə münasibət bildirən Ziya Əsədov Seymurun bununla gündəmdə qalmaq istədiyini bildirib: “Elə yazı var ki, onu yazdırırlar, elə yazı da var ki, arxasında başqası durur, başqasının fikrini çatdırır. Amma burdan görünür ki, bu adam psixdir, özü-özünü inkar edən yazı yazıb. Elə adamlar var ki, böyük adamlara sataşmaqla məşhurlaşmağa çalışırlar. Deyərdim ki, bunu ermənilər yazdırıb, inanmıram. Deyərdim ki, MTN tərəfindən yazdırılıb, inanmıram. Deyərdim ki, Bəxtiyar Vahabzadəni düşmən hesab edənlər yazdırıb, buna da inanmıram. Demokratik dövlətik, respublikayıq, Seymur Baycanın öz fikrini bildirib vicdansızlıq etməyinə dəyməz. Bəxtiyar Vahabzadənin hansısa şeirini bəyənməmək olar, hansısa səhvini demək olar. Amma Bəxtiyar Vahabzadənin vətənpərvər ağsaqqal, ədalətli, haqqın tərəfində duran insan olduğunu danmaq olmaz. Seymur bilər, Allahı bilər!” Daha sonra Ziya Əsədov Seymur Baycanı psixoloji yoxlamadan keçirməyin lazım olduğunu vurğulayıb: “Elə adamlar var ki, məsələn, qırmızı rəngli qələmi göstərirsən və qırmızı olub-olmadığını soruşursan, yox cavabı verir. Boğazından yapışıb boğursan ki, ay kişi bu qırmızıdır, boğulsa da qırmızı deyil deyir. Ayağının altına salıb burnunu, ağzını əzirsən, ölümcül hala düşəndə cavab verir ki, niyə məni öldürürsən, guya mən bunun qırmızı olduğunu bilmirəm?! Mən cavan olsaydım bu saat gedib onun ünvanını tapıb döyərdim. Ancaq əgər Bəxtiyar Vahabzadə özü bu həyatda yoxdursa ömrü boyu xidmət etdiyi Azərbaycan xalqı onu müdafiə etməlidir, qohumu, kürəkəni yox. Və inanıram ki, Azərbaycan milləti də onu müdafiə edəcək”.

26 Yanvar 2016 11:42

Ə.Əylisli: “Kür qırağının meşələri”ni oxuyanda qıcıqlanıram”

sorg2

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri, xalq yazıçısı Anar APA-ya müsahibəsində “son vaxtlar yalnız öz yazılarımı oxuyuram” deyə açıqlama verib Bəzən yazıçılar, şairlər öz əsərlərinə yenidən qayıdırlar, onun üstün və zəif tərəflərini bir oxucu kimi gözdən keçirirlər. Əvvəl yazdıqlarını ləzzətlə oxuyan da var, əlinə alıb vərəqləyəndə qıcıq olan da. Kulis yazarlar arasında “Öz əsərlərinizi oxuya bilirsinizmi?” - mövzusunda sorğu keçirdib. Cavabları təqdim edirik. Əkrəm Əylisli - Mənim elə əsərlərim var ki, rahat oxuyuram. Bu oxumağa başqa əsər tapmamaqdan deyil, öz içindəki istəyindi. Bir xatirə, bir hadisə canlanır beynimdə oxuyanda. Qeyri-təvazökarlıq kimi çıxacaq, amma mənim oxucularım həmişə deyiblər ki, elə bil oxuyanda təzədən doğuluram. Ən çox bəyəndiyim, bütöv hesab etdiyim “Güllü paltar mövsümü”dür. İkinci yer “Yas yerindən reportaj”. “Kür qırağının meşələri”ni isə oxuya bilmirəm, o, bir az tələsik yazılıb, alınmayan yerlər var. Bir neçə yer var ki, məndə qıcıq doğurur. Azər Abdulla - Mən daha çox redaktə etmək üçün oxuyuram. Düşünürəm ki, filan hekayəmdə hansısa cümlə yerində deyil. 70-ci illərdə yazdıqlarımı oxuya bilmirəm. Yadıma bir-iki detal düşür və öz-özümə deyirəm ki, gərək bunu daha yaxşı yazaydım. Tez-tez oxuduğum və qayıtdığım hekayə isə “Mismar”dır. Rəbiqə Nazimqızı - Hə, adətən dərc olunandan dərhal sonra oxuyuram, bəzən nəsə xoşuma gəlmir. Daha çox yoxlama məqsədi ilə oxuyuram ki, qüsurlara baxım. Amma üstündən uzun müddət keçəndən sonra oxuyanda daha maraqlı gəlir, məəttəl qalırsan ki, bunu nə vaxt, necə, kimə yazmısan. Xoşuma gələnlər də olur. Ləzzətli hissdir. Şərif Ağayar - Mənim yazılarımın bir çoxu travmaların, xüsusi psixoloji əhvalın məhsuludur. Ona görə bəzən oxuyanda öz-özümə deyirəm: “Adamlar bunun nəyini bəyənir? Çox mənasız, istedadsız mətnlərdir.” Bəzənsə öz yazdığıma aşiq oluram, saatlarla oxumaqdan zövq alıram. Mənim yaradıcılığıma münasibət də belədir. Ya aşiq olurlar, ya da mənasız hesab edirlər. Əsl mətni dəfələrlə təkrar oxuyub zövq almalısan. Özün də, başqaları da. Amma, bəyənməməyin, indi bunu başqa cür yazardım deyə düşünməyin də normaldır. Qismət - Öz yazdıqlarımı dönə-dönə oxuyuram və çox vaxt da narazı qalıram. Fikrimdə nəzərdə tutduğumla yazdığım arasında məsafəni bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün olmazın əziyyət çəkirəm. Bu zamanla, heç özüm də bilmədən məndə formalaşan, bəlkə də bir az da ziyanlı vərdişdir. Təcrübəylə, mütaliə ilə gələn şeydir, 10 il qabaq bütün yazdıqlarım mənə ancaq ləzzət edirdi. Amma həmişə düşünmüşəm ki, heç kim öz yazdıqlarının axsayan yerlərini axıra qədər görə bilməsə də (həmişə bir kənar gözə ehtiyac var), peşakarlıq həm də get-gedə daxili gözün açılmasıdır. Könül Həsənqulu - Mən yazdıqlarımı özümlə təkbətək qalanda oxuyuram. Başqa adama şeirimi oxuya bilmirəm, nadir hallarda dostlarıma oxuyuram. İkinci Mahmud - Bəzən öz hekayələrimi oxuyuram. Özümə ləzzət eləyir. Kövrəlirəm. Saatlarla oturub ağlayıram. Bir anlıq öz əsərimi oxuduğumu unuduram. Öz-özümə deyirem: "Kopoğlu yaman yazıb ha!" Ayxan AYVAZ(kulis)

19 Yanvar 2016 5:40

Zəlimxandan sonrakı Facebook mənzərələri

257b54d39e26076459931b13dc431116

Tanınmış şəxsiyyətlər həm də başqalarınının dəyərini ölçmək üçün barometrə çevrilir Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun vəfatından sonra sosial şəbəkələri izləmək kifayət idi ki, yazı-pozu əhlinin əsəblərinin vəziyyətini, ictimai mövqeyini, xasiyyətini, mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlərini, ədəbiyyata, sözə münasibətini rahatca müşahidə edəsən. Birinci qisim adamlar ifrat aludəçilər idi. Onlara elə gəlirdi ki, Zəlimxan ölümü ilə Azərbaycan ədəbiyyatı, Azərbaycan şeiri çökəcək. Ondan yoxdur və heç vaxt da olmayacaq. Bu tip insanların status və paylaşımlarından şəxsiyyətə pərəstiş qoxusu gəlirdi. Necə ki, Stalinin ölümünü dünyanın, Səməd Vurğunun ölümünü sənətin sonu kimi düşünənlər vardı. İkinci qisim nisbətən ağıllı münasibət bəsləyirdi: yaxşı şair, unikal insan idi, humanist keyfiyyətlərini çoxuna örnək göstərmək olardı, allah o dünyasını versin, ruhu şad olsun! Üçüncü qismin statuslarından od yağırdı. Hiss olunurdu ki, bu adamlar Zəlimxan Yaqubu daha çox efirdən tanıyırlar. Bizim efir də ki, daha çox sürrealdır. Adamları da belə göstərir və belə tanıdır. Digər tərəfdən, adamlar da axıb deformasiyaya uğramağa meyllidirlər. Üçüncü qismə daxil olanlar arasında mərhumun meyiti soyumamış onu təhqir yağışına tutanlar da oldu. Əlbəttə, təhqir heç bir halda qəbul olunmur. Amma bu bizim mövzumuz deyil. Qoy bununla hüquq-mühafizə orqanları məşğul olsun. Bizim mövzumuz budur: niyə adamlar hələ basdırılmamış məşhur bir şairi təhqir eləmək ehtiyacı duyurlar? Buna səbəb nədir? Niyə gənc bir qələm adamı belə yazsın: “Zəlimxan kimi adamlar ölüb qurtarmalıdır ki, cəmiyyətimiz xilas olsun.” Axı təhqir yazanların bir çoxu ağlı başında, mədəni, kitab oxuyan insanlardır? Adam nə üçün bu qədər qəzəblənsin ki? Bəlkə, təhqirdə olmasa da, aqressiyada haqlıdırlar? Doğrudanmı ölənin dalınca danışmaq olmaz? Bəlkə bir az vaxt keçməlidir bundan ötəri? Sizə deyim, şəxsən mənim üçün bu suallar çox qəliz suallardır. Əgər ölənin dalınca danışmaq olmazsa onda heç kimdən heç nə yazmayaq, ancaq tərifləyək. Onda Səməd Vurğunun, Rəsul Rzanın, Süleyman Rüstəmin mədhiyyələrinə də haqq qazandıraq. Məmməd Rahimin yazdığı donosları qulaqardına vuraq. Ölüm alibidirmi? Sizi bilmirəm, Tanrı belə düşünmür. Tanrı hər şeyin hesabını sorur. Klaviatura əhli adamın meyiti soyumamış, basdırılmamış dalınca danışıb, onu yaxşı-pis dəyərləndirməyə çalışmaqla tanrını imitasiya etmirmi? Bəlkə, bəzilərinin yazdığı kimi, uman yerdən küsür bu adamlar? Şairinə daha çox güvənir və qarşılığında bu güvənə uyğun gəlməyən, bəzən tərs düşən reallıqlar görür. Bəlkə, xalq şairini xalqdan uzaq salan, onun yanında olmağa qoymayan səbəblər elə zamanımızın ən böyük problemləridir. Bu məsələdə şairin özü nə qədər günahkardır? Günahı azmıdır, çoxmudur? Bağışlananmıdır, bağışlanmayanmıdır? Məhz öldüyü gün sərt şəkildə ictimailəşdirilməlidirmi günah hesab olunun bu nəsnələr? Bəlkə elə məhz həmin gün – vurğunun düşdüyü an deyilməlidir ki, daha bərk səslənib qalanlara ibrət olsun? Həqiqət naminə humanizmi tamamilə atmağa dəyərmi? Etiraf edək ki, çətin suallardı. Lap Zəlimxan Yaqubu dəyərləndirməyin özü kimi... Məncə, bütün bu cür məsələlərdə əksliklərin vəhdəti nəzərə alınmalıdır. Yəni ağ-ağdır, qara-qara. Adam öldü-ölmədi, basdırıldı-basdırılmadı bu həqiqətləri bir yerdə qəbul etmək və yazmaq lazımdır. Sabir demiş, düzü-düz, əyrini-əyri... Və təbii ki, təhqir eləmədən... Amma bəzən sözlə və yazıyla deyil feillə təhqir olunanlar qarşı tərəfdə bir xalq şair də görəndə hislərinə hakim ola bilmirlər. Bəli, söyüş söyməkdə qələt eləyirlər, amma söyüş söyməyib adam balası kimi soruşsalar, bizim onlara cavabımız varmı? Şəxsən mənim yoxdur. Ölənlərə rəhmət, qalanlara səbir diləyirəm. Şərif AĞAYAR (kulis)

12 Yanvar 2016 6:32

Qiymətləri endirən şeir

32053

  Faktinfo.az Kulis-ə istinadən Gunel Natiqin təqdimatına “Hayku nədir və necə yazılır?” məqaləsini təqdim edir Haykunun bir xüsusiyyəti var, oxuyana elə gəlir ki, onu özü də yaza bilər. Məsələn, belə bir fikir yarana bilər ki, bu misraları yazmaqdan asan nə ola bilər. Payızdır, axşamdır Mənim bütün fikrim Valideynlərimin yanındadır. Hayku həsəd doğurur, oxucu arzulayır ki, əlində bloknot həyat boyu dolaşsın və təəssüratlarını yazıya alsın. Həm də qələmə aldığı şeirin həcmcə qısalığı mükəmməlliyin, sadəliyi isə dərinliyin ölçüsü olsun. Hayku tamamilə başa düşüləndir, bununla belə heç bir bilgi vermir və bu iki şərtiliyin sayəsində tərbiyəli ev sahibi nəzakətiylə oxucuya özünü evində hiss etdirir. Haykunun mənası xoşbəxt tale kimi qiymətlidir, həyatidir və arzuolunandır. Hayku metrik qaydalardan azaddır, “endirilmiş qiymətə və sifarişə görə” bizi bolluğa salır. Haykuda simvol, metafora, mənəviyyatın dəyəri yoxdur, əvəzində bir neçə sözün gücü, təsvir, duyğu var. Hayku Qərbə onun öz ədəbiyyatının ona verməkdən imtina etdiyi hüquqları verir, özünün xəsislik etdiyi şəraiti yaradır. Siz hayku yazarkən mənasız, banal, lakonik ola bilərsiz, sadəcə olaraq gördüyünüzü və hiss etdiyinizi sözlərin dar çərçivəsinə sığışdırın və siz aludə olacaqsız, sizin öz qanununuzu əsaslandırmaq ixtiyarınız var. Sizin deyiminiz, necə olursa-olsun, ibrət dərsi olacaq, simvolunuzu ortaya qoyub dərinliyə baş vuracaqsız və siz kiçik vasitələrlə məktub həcminə qovuşacaqsız. Qərb dünyası xalqları özünə bağlayan avtoritar din kimi hər şeyi mənalarla doldurur. Əslində isə dilin birinci mənası ikinci mənanı apelyasiya edir, bu apelyasiya ümumi məcburiyyət mənasını daşıyır. Sizin mənasız görünmək rüsvayçılığından qaçmaq üçün iki yolunuz var – bu üsulların köməyilə biz sistematik şəkildə dediklərimizi özümüzə tabe edirik – simvol və ya mühakimə, metafora və ya sillogizm. Hayku sadə, qəbuledilən (dilçilər belə deyir) deyimləriylə bu iki məna imperiyasından birinə cəlb olunur. Bir halda ki, bu “şeirdir”, onu “lirik təbəddülatlar” adlandırdıqları emosiyaların ümumi kodunun o hissəsinə yerləşdirirlər (poeziyanı adətən “dumanlı”, “ifadə olunmayan”, “hissiyyatlı”, bir sözlə, “klassifikasiya olunmayan” duyğularla əlaqələndirirlər). Əgər kimsə (Yoko) yazırsa ki: Neçə-neçə adam Payız yağışı altında Seta körpüsündən keçdilər - Bu zaman ötüb-keçən vaxtın obrazı canlanır. Digəri (Basyö) yazırsa: Dağ cığırıyla gedirəm Birdən nə görürəm - Bənövşə! Bu haykunu isə belə izah etməyə çalışırlar ki, guya müəllif buddaçı kahinə rast gəlib, belə ki, bənövşə “xeyirxahların çiçəyi” sayılır və s. Beləliklə, elə bir cizgi qalmır ki, qərbli araşdırıcı ona simvolik məna yükləməsin. Araşdırıcını da başa düşmək olar, əgər o metaforalardan və sillogizmlərdən vaz keçsə, demək olar ki, şeir nümunəsini yozmaq mümkün olmayacaq, hayku haqqında danışarkən eləcə onları təkrar etməli olacaq. Bu nümunədə Basyönün şərhçisi belə də edir: Dörd dəfə, Yox, doqquz dəfə qalxdı ki, Ayı seyr etsin. (“Ay o dərəcə gözəldir ki, şair yenə və yenə ayaqlarının ucunda qalxır ki, pəncərədən onu seyr etsin”) Qərb incəsənəti təəssüratı təsvirə çevrilir. Hayku təsvir olunmur, o hər əşyanın vəziyyətini tədricən, geri çəkilmədən, qalibiyyətlə peyda olmanın kövrək mahiyyətinə çevririr. Bu an, hərfi mənada “ələgəlməzdir”, nə vaxt ki, yalnız dilin hadisəsi olan əşya nitqin hadisəsinə çevrilir və vaxtı qabaqlayaraq bizə bu “keçmişi” xatırladır. Haykuya yalnız hadisələr xas deyil: İlk qarı gördü Və bu səhər Üzünü yumağı unutdu. Hayku bizə nə qeyri-adi, nə də banal təsir bağışlayır. O, hər şeyi və heç nəyi xatırladır. Rahat oxunur, bizə sadə, doğma, poetik görünür, bir sözlə, bizi qane edir. Amma məzmunsuz olduğu üçün bizə müqavimət göstərir, son nəticədə bir dəqiqə qabaq onu əhatə edən bütün keyfiyyətlərini itirib məna asılılığına düşür və artıq bizə qeyri-adi, qəribə görünür. Məsələn, bu hayku haqqında nə demək olar: Bədirlənmiş ay Həsirin üstünə Küknarın kölgəsi düşüb. Və ya bu hayku haqqında: Balıqçının komasında Qurudulmuş balığın qoxusu Və isti Və yaxud (burda “nəhayət” sözünü deməyəcəyik, nümunələr sonsuz ola bilər) Qış küləyi əsir Pişiyin gözləri Parıldayır. Haykuda minillik klassik ədəbiyyatın iki fundamental xüsusiyyəti yoxdur: 1. Təsvir (küknarın kölgəsi balığın qoxusu burda təsvir olunmur, yəni mənalar və əxlaqla bəzədilmir). 2. Müəyyən etmə. Haykuda dünyanın tarixçəsi yoxdur, onun coğrafi obrazı var. Haykunun tarixi ilin fəsillərinin tarixidir. Belə ki, yaponlar ilin dəyişməsini adi gözlə görülməsi mümkün olmayan qəribə bir kəskinliklə müşahidə edirlər, şeirdə adı çəkilən əşya və hadisələr hərəkətə cəlb edilir və kosmik xarakter alır. Hayku dünyasına aid olan konkret şeylər sonsuz dəyişikliklərin bir-birini əvəz etməsinə daxil edilir. Dörd fəsildən hər biri özü iki hissəyə bölünür. Yaponlar bu hissələrin bir-birindən fərqini görürlər. Hər bir şeirdə iki plan mövcuddur - biri kosmik, digəri konkret və yaxın olan. Ümumi, kosmik plan haykunu ən geniş anlamda təbiət dünyası ilə əlaqələndirir.

7 Yanvar 2016 1:37

Parkdakı o qızla oğlanın ayıbı

elvin0

“Neftçilər” metrosunun yanındakı zeytun xiyabanını oxucularımız yaxşı tanıyır Orada gəzişən, yaxud ətrafda iş-güclə, alverlə məşğul olan adamlardan da xəbərləri var. Amma haqqında yazdığım adamlar mənim köşələrimdən xəbərsizdilər. İndi sizə xiyabana qulluq edən bir cütlükdən danışmaq istəyirəm. Onlar səhərdən axşama kimi ağaclara, həmişəyaşıl kollara qulluq edir, yeri süpürür, orada gəzişən göyərçin və sərçələri yemləyirlər. Çox kasıbdılar. Üst-başlarından, davranışlarından bilinir ki, rayon adamıdılar. O qədər nimdaş geyinirlər ki, adam paltarını çıxarıb onlara vermək istəyir. Termosları və çörəkləri daim yanlarında olur. Hərəsi çörəyin bir parasını əlinə alıb gəvələyir. Sanki, bunu acından ölməmək üçün edirlər. İştahsız-zadsız çeynəyirlər və biganə halda xiyabanı zibilləyən cavanlara, sərgərdanlara (“bomj”lara) baxırlar. Bir az o tərəfdə iki cavan əyləşib: qız və oğlan. Bəlkə də sevgilidirlər. Nə barədəsə danışır, qayğısız-qayğısız gülür, əllərindəki tumları çırtlayıb qabığını yerə atırlar. Buranı süpürən, sahmana salan insanların zəhmətini, tum qabıqları ilə birgə yerə vururlar. Yaxşı ki, göyərçinlər var. Onlar xiyaban bağbanlarının zəhmətini yüngülləşdirmək üçün həmin qabıqları dənləyirlər. Bu cavanların bir məntiqi var: buraları süpürmək onların, yəni bağbanların işi, vəzifə borcudur. Bir dəfə mənə elə beləcə, arsız-arsız dedilər: “Onlar buraları süpürdüklərinə görə hökumətdən pul alırlar...” Belə vəziyyətdə susmaq yaxşıdır. Çünki qız yanında oğlanlara söz demək olmaz, turşumuş şoraba balonları kimi dərhal partlayarlar. O tərəfdən cavanlığını xeyli geridə qoymuş biri gəlir. Tərbiyəsiz olmasaydı, ona ahıl demək olardı. Siqaret qutusunu çıxarıb, sonuncunu götürür və qutunu yaşıl çəmənliyə atır. Sonra isə siqareti yandırır və tüstülədə-tüstülədə bivec halda parkda gəzişir. Bağbanlar isə ona, onun bu hərəkətinə dinməz-söyləməz tamaşa edirlər. Sanki buraları silib-süpürən onlar deyil. Eləcə ağızlarındakı tikəni çeynəyir və buğlanan çaydan qurtuldadırlar. Bəlkə də onlar işləməkdən zövq alırlar. Bəlkə də abırlarına qısılırlar. Bəlkə də kiməsə söz deməyə qorxurlar. Öz təcrübələrindən bilirlər ki, burda hər cür avara dolaşa bilər. Allah bilir... Siqaret tüstülədənə baxa-baxa rus yazıçısı Vasili Belovun “Bobriş təpəliyi” adlı məşhur bir essesini düşünürəm. Belov yazır ki, meşədə gedərkən bir yaşıl çəmənliyə çıxdıq. Ətraf çox gözəl idi. Təbiətin ilkinliyi, bakirəliyi adamı valeh edirdi. Bir siqaret çıxarıb yandırdım. Kükürdün və siqaretin qoxusu həmin bakirəliyi pozdu. Bu gözəlliyi korlamağa qıymadım. Qutuda sonuncu siqaret idi və mən onu axıra qədər çəkmək istəyirdim. Amma ətraf o qədər valehediciydi ki, bu bakirəliyə xələl gətirilməsini istəmədim, siqareti öz qutusunaca basıb söndürdüm və qutunu cibimə qoydum. Mənə elə gəlir ki, çox ibrətamiz hekayətdir. Kaş, başqalarının zəhmətini yerə vuranlar adını çəkdiyim esseni oxuyaydılar, heç olmasa, mənim bu yığcam köşəmə göz ataydılar. Söz yox, vərdişlərindən əl çəkən deyillər. Amma utanıb-qızarmağa nə söz!? Elçin HÜSEYNBƏYLİ(kulis)

5 Yanvar 2016 11:43

SÖZDƏN SEVGİYƏ GEDƏN YOL

DSC_0434

  Zaman-zaman Aybəniz Əliyarın dövrü mətbuatda, feyzbuk səhifəsində yeni şerləri ilə qarşılaşıram. Hər şerini də diqqətlə oxuyuram. Açığını deyim ki, onun şerlərindəki cəsarət məni ovsunlayıb. Hamının gündəlik həyatda qarşılaşdığı məqamları Aybəniz xanım sözün sehri ilə elə cilalayır ki, ovsunlanmaya bilmirsən. Balaca bir ürəyə bu qədər sözün və sözdən doğan sevginin necə yerləşdiyi düşündürür adamı. Onun həyata və həyata xüsusi rəng verən sevgiyə münasibəti tam fərqlidir. İstər ilahi eşq yolunda, istər vətən, təbiət sevgisində çox səmimidir. Yazdıqları boğazdan yuxarı deyil, ən başlıcası sözü zorlamır. Çox aydın görünür kü, söz bu xanımın içindən qaynayıb dilinə gəlir. Belə olan halda da qələmə aldığı fikir və düşüncələr sevilə-sevilə oxunur. Əslində şairlik özü bir ilahilikdir, haqqdan gələn vergidir. Poeziya isə bu ilahilikdən su içib zənginləşən mənəvi bir qidadır. Aybəniz xanımın şerləri məni elə cəlb etmişdi ki, bir gün də ondan mənə kitab göndərməsini xahiş etdim. Sağ olsun, qırmadı məni və sonuncu- “Qürubda günəş” kitabını göndərdi. Fikrim Aybəniz xanımın şerləri barədə sadə bir oxucu fikirlərini bölüşmək idi. Aradan bir xeyli keçsə də mən fikirlərimi indi qələmə aldım. Amma istədim söz dünyasının fatehi olan bu xanımın sonuncu kitabına onu hansı şerləri ilə gəlməyimdən qısaca deyim. Hər şair yaradıcılığında öz ömrünü yaşayır. Sevinci, kədəri, vüsalı, sevdalı günlərini, zamanını, tarixini, gələcəyini yazır. Aybəniz xanım da belədir. Şerləri onun ömrüdür, dəyəridir. Həm də bu xanımda Yaradanın ömrünə gətirdiklərinə bir şükür demək cəsarətidə var. Alnına yazılanlarla barışmağı bacarır.   Vallah, qəmdi hər tərəfim, Ömrü qəm edənə şükür. Qəmləri qəlbdə yoğurub, Gözdə nəm edənə şükür.   Şükür dedim milyon kərə, Şükür etsin bir cür hərə. Ürəyimi bu qəmlərə, Verib yem edənə şükür.   Gözlərim göz qaydasında, Sözlərim söz qaydasında. Hər şeyi öz qaydasında, Eşqi kəm edənə şükür.   Yapıb intizar dağımı, Bitirib gənclik çağımı, Həyatda axtardığımı, Səndə cəm edənə şükür.   Aybəniz xanımın yaradıcılıq miqyası təkcə eşqin aliliyi, bu yolda yaşanan iztirablar, göz yaşları ilə məhdudlaşmır. Çoxşaxəli yaradıcılıq dünyasında yer tutan hər şeri oxunaqlıdır, sevilən və yaddaşlarda yaşayandır. Yaradıcılığında təbiətlə sevginin bir arada təsviri çox inandırıcıdır. “Qürubda günəş” kitabını çox vərəqlədim. Elə şerləri oldu ki, onu dönə-dönə oxudum. Hər oxuduqca yeni bir məna, yeni bir nəfəs gördüm. Onun böyüklüyü bir də ondadır ki, tək özünü yazmayır. Onu oxuyanların hər biri bu şerlərdə özünü görə bilir. Bu isə şerin dünyəviliyi, yaradıcılığın sərhəd tanımamasıdır. Mənə elə gəldi ki, Aybəniz xanım sözdən sevgiyə, sevgidən isə Qürubda günəşə gəlib çata bilib. Gecəni yatıb səhər yenidən doğan günəşin hərarətini, sevgiləri isitməyini, bumbuz qəlbləri oyatmağını çox dəqiq və dürüst qələmə alıb. Bu yol asan deyil və olduqca çətin, iztirablı, səsli küylüdür. Bütün bunları Tanrının verdiyi istedadla elə gözəl adlayıb ki, adam ona heyran qalmaya bilmir. Xanımın yaradıcılığında bir də bu hikməti və ardıcıllığı gördüm. Gerçəklik təbii ki, ictimailəşəndə təsirli olur. İctimai fikri isə yalnız cəsarəti olan, düşüncə və məntiqi real həyatla səsləşən insanlar tərəfindən formalaşır. Aybəniz Əliyar kimi. “Yenə bax” şerində reallıq daha qabarıq görünür. Bu şer dəyəri ilə ilk diqqətimi çəkənlərdəndir.   Ağlayan qadını sevmir kişilər, Çətin bu ürəklə gələm xoşuna. Yenə bax, gəlmişəm, bir qədəh gətir, Süzüm göz yaşımı, al çək başına.   Bir də bax, sən mənə baxanda, canım, İlk eşqin düşürmü yadına sənin? Süzüm göz yaşımı, al çək başına, Qoy sərxoş desinlər adına sənin.   Ümid ağır yükdür, sən də güclüsən, Nəbadə darıxma, gələcəm yenə. Hələ axşama var, gözlə ağlayım, Yarım deməsinlər qədəhlərinə.   Xəyalın dolaşır yarıyuxulu, Mənim taleyimin küçələrində. Kaş bir də görəydim necə olursan, O sərxoş olduğun gecələrində.   Fikrimcə bu şer yalnız sevən və duyan könüllərin harayıdır. Harayı isə Abəniz Əliyar qaldırıb. Özünün saf qəlbinin, düşüncə tərzinin məhsulu kimi. Həm də çox inandırıcı formada sözdən sərxoş bir sevgi dünyası yaradıb. Meydən yox, göz yaşlarında şərxoş bir dünya. Açdın ürəyini, bildim, anladım, Bu ürək özğənin, bu bədən yadın, Axı mən deyiləm dediyin qadın, Nəyimi sevirsən, nəyimi mənim? Baxın, nə gözəl deyib Aybəniz xanım. Açılan ürəyin sevgi yükünə səmimi və dəyərli bir cavab. Bu cavab ürəyini açanı sındırmır məncə. Ürəyin və bədənin özgəyə məxsusluğu sadə və səmimi formada deyilib. Əslində həqiqi sevginin axtarışına ümid verilib, ünvanın o olmadığı elə sevgi notları ilə çatdırılıb. Bir siqaret yandır, ikimiz çəkək... Qoyma ki, sönsün... Heç olmasa, dodaqlarım, dodaqlarının yerinə toxunsun... Yanadırılan və iki nəfərin çəkdiyi siqaretin sönməsini istəməyən müəllif əl çatmayan sevgisinin ətrinə, dodaqların bir-birinmə toxunma yoluna necə səmimi yanaşıb. Sanki bu siqaret sönsə qönçə sevgi puç olacaq və dodaqlar bir də heç zaman birləşməyəcək. Aybəniz Əliyar şerlərində bəzən ağrılı qadın, sevgidən əzaba gedən yolun yolçusu kimi də görünür və hətta əl açıb Allahdan canının elə belə alınmasını yox, iztirab və acı ilə alınmasını, çəkdiyi ağrıların heç kimin bilməməsini istəyir. Bu şairin ağrılarla baş-başa qala biləcəyindən, hətta onu çəkmək gücünə malik olmasından xəbər versə də misraların içində gizlənən nikbinliyi də sezməmək mümkün deyil. “Məni” şerinin ilk bəndi dediyim ağrı yükü ilə, Allahdan daha kəskin ağrı istəməsi ilə təqdim olunur.   Allah, elə-belə alma bu canı, Bir soyuq baxışa tuş eylə məni. Qara gecələri sevən gözəlin, Gözündə bir damla yaş eylə məni.   Elə ağrı ver ki, bilməsin heç kim, Əqlimi məhkum et, ruhumu küskün. Əvvəl göyümü qur; buludlu, çiskin, Sonra bir havalı quş eylə məni.   Baxın, misra-misranın təsdiqi və açılmasıdır elə bil. Allahdan canının elə-belə alınmasını istəməyən şair soyuq baxışa tuş gəlməyini, qara gecələri sevən gözəlin gözlərində yaş olmağı, sərhədsiz göylərdə havalı quş olmağı da istəyir. Deməli, Aybəniz xanım yenə sevgiyə doğru qaçır, ona sığınır, bütün ağrı yükünün məhz göy üzünün dərinliklərində bir havalı quşa dönüb yox etmək, sevdalanan günlərini yaşamaq istəyir. Bu isə olduqca gözəldir. Ziddiyyətlər içində şirin bir ömürdür və Aybəniz Əliyar deyilən ömrü həqiqi mənada yaşaya bilib. Onun “Mən burda ağlayanda” şeri də bu mənada diqqət çəkəndir.   Mən burda ağlayanda kim duyar ki, səsimi? Baxıram pəncərədən, ağaclar sapsarıdır, Mənim hıçqırıqlarım mənim səsim deyil ki, Küsüb ağacdan düşən payız yarpaqlarıdır.   Bəli, hıçqırıqlar Aybəniz xanımın səsi deyil. Saralan bir payız yarpağıdır və budağından qopub düşüb. Amma bu faciə də deyil. Bu ağac hələ çox yarpaqlar gətirəcək. Demək ki, göz yaşı da onu ömrünün sonuna kimi yoldaşı və sirdaşı olmayacaq. Bir yaz günündə ağaclar yenidən yarpaqlayanda onun da sevgi dünyası nurlanacaq. Aybəniz xanımın özü də bunu görür. Sən orda baxışınla saçlarımı oxşama, Keçməz ki, bu həsrətim, bitməz ki, bu göynəyim. Mən burda ağlayanda gecələr xısın-xısın, Orda yatdığın yerdə islanırmı köynəyin? Burda qarşı tərəfə etiraz var. Amma kəskin deyil. Yumşaqdır. Sanki qaydacaq secgiyə hələ də ürəyinin qapısını açıq qoyub. Bu iradların, xısın-xısın ağlamağın, yaranan sualların özündə də vüsala ümid yaşayır. Şerlərdəki kədər, ağrı və iztirab hələ hər şeyin sonu olduğu anlamına gəlmir. Hələ yaşanmalı illər var, hələ qapını döyən saf məhəbbət və insanı ilahiləşdirən eşq var. “Sən çıxırsan ” şeri ilə Aybəniz xanım elə bil mən duyanlara möhrünü vurur.   Bu sevginin ürək yeri, Qazılır, sən çıxırsan. Yuxlayıram, kipriklərim Asılır, sən çıxırsan.   Bilmirəm ki, bu sirr nədir, Məni hər gecə lal edir. Bütün şifrələr birəbir, Açılır, sən çıxırsan.   Bu ürək quyudur, quyu, Suyu dumduru, dumduru. O təmiz, o şəffaf suyu İçilir, sən çıxırsan.   Yaradıcılıq bir tərəfli olsaydı təbii sevilməzdi. Hər şer seginin, yaşamın təsdiqi və təsviri kimi təqdim edilsəydi inandırıcı olmazdı. Böyüklük ondadır ki, müxtəlif acıları duya bilirsən, onu ictimailəşdirirsən və nəhayət dərd yüklü anlara üsyan da edə bilirsən. Qanımın faizi çox aşağıdır, Sənin gözlərindən yerə qan sızar. İçərəm qanını, dodaqlarından, Ağzım dada gələr, otağım qızar. Nə gözəl üsyan. Həmişə belə olub. Bürün münasibətlərin darmadağın olduğu məqamda dodaqlar bir-birinə yapışıb qanı çıxana, içilənə qədər məhəbbət yaranırsa, barışığa yol beləcə gedirsə bütün gileylər unudulur, həyat yenidən başlanır. Şair bir onda yaddaşlara köçür ki o mövzunu real həyatdan götürür. Ya özü yaşadığını, ya da həssas bir insan kimi onu düşündürənləri qələmə alır.   Sevgidən kəm necə olur, Baxtı qadının, bilirəm. Hələ başını qatmağa, Çoxdu qadının, bilirəm...   Əvvəlin iki misrası ilə sonun iki misrasının ziddiyyətli formada bir-birini gücləndirdiyini gördünüzmü? Sevgidən kəm qadının bəxti və hələ başını qatmağa qadının çoxluğu. Həyat budur. Bunu təbii yaşayanlar və duyanlar bilir.   Nə mən saçlarını sığallayıram, Nə sən dizlərimdə yata bilirsən. Bu da bir xəyaldır, sevin ki, hələ, Mənim işığıma çata bilirsən.   Artıq burda qürurlu bir xanım obrazı var. Saçı sığallaya, dizinin üstündə yatırda bilmir, amma bunu xəyal edərək işığıma indi çata bilirsən deməsi qürurun, mənəviyyatın təntənəsidir.   Bir sevda düşə başına, Qanında qaynaya keçə. Bir qadının qız xəyalı, Gözündə oynaya keçə.   Burda artıq yeni bir tapıntı var. Eşqin aliliyini yaşayan insanın gözündən ömrün yarı yaşında qadınının qız xəyalı keçir. Çox təbiidir. Amma heç kimi demədiyi məqamdır. Saflıqdır, dünənə qayıdış, həyata bağlılıqdır bu misralar. “Qürubda günəş” kitabı kifayət qədər əhatəli, əksər mövzularda şair qələminin uğuru ilə dolu şerlərlə yüklənib. Özünün dediyi kimi şerləri həyat eşqli, sevgi yüklüdür. Yaxşı ki, yükümüz də ancaq sevgi yüküdür. Bu yükü daşıya bilənlərin sevda dünyasıdır. Hələ ömrün gənclik illərinin ağuşundadır, Aybəniz Əliyar. Hələ müdrikliyə gedən yolun başlanğıcındadır. Onun Şabran sevgisi, bütöv Vətən məhəbbəti, Bayrağa hörməti, Xocalımızın faciəsinə hönkürtüsü qələminin gücündə, sözünün sehrində hamı üçün doğmadır. İlki belə başlayan yolun sonu təbii sənət zirvəsində yer tutmaqdır. Sizi gözləyən zirvə yeriniz mübarək Aybəniz xanım. Əgər sizi duyub nəsə deyə bildimsə nə xoş mənə. Deyə bilmədimsə bu artıq sizin həyat eşqinizin, ilahi təfəkkürünüzün məndən çox-çox qabağa getməsidir. Amma sadə bir oxucu olaraq bunları bölüşməyi vacib bildim. QALİB RƏHİMLİ

23 Dekabr 2015 8:17

Tanınmış şairdən Rüfət Səfərova dəstək müraciəti

memmed-ismayil1

Tanınmış şair Məmməd İsmayıl məşhur YAP-çı Eldar Sabiroğlunun Zərdab rayon prokurorluğundan istefa verən oğlu Rüfət Səfərovdan yazıb. M.İsmayıl feysbuk səhifəsində paylaşdığı yazıda R.Səfərovun addımını təqdir edib: “Bu davranışınla sən bir ata-ananın yox, əzilən, insani hüquqları yerlə bir edilən xalqın, haqqın oğlusan, Rüfət bəy! Bu addımı, həm də “gəlirli” prokurorluq orqanlarında işləyə-işləyə atmaq əyrilik mühiti içində qəhramanlığa bərabər bir işdir! Halal olsun sənə! Sənin statusunda olan kimsə bunu etməli, hayqırmalı idi. Heç nəyin fikrini çəkmə, işsiz qalıb başım çəkdiyindən bilirəm, sonu yaxşı olacaq, haqq gec də olsa, öz yerini tapacaq, yetər ki, vicdanın üsyanından azad olasan. Sənin üsyan bayrağını qaldırdığın hər şeyin, amma hər şeyin səbəbkarı olan indiki iqtidar nəinki mənə, hətta övladlarıma da haqqı müdafiə etdiyimə görə vətənimizdə qalıb çalışmağa imkan tanımadı. ADU-nun hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirən qızıma hətta vəkil işləməyə belə imkan vermədilər. Əllərindən gələn bu idi, amma müdafiə etdiyimiz, tərəfində olduğumuz haqq sonunda mənə də, övladlarıma da az da olsa meydan açacaqdı… Bir daha təkrarlayıram, eşq olsun sənə və damarında əyriliyə qarşı üsyan edən qana! Və mən inanıram ki, ölkənin pisi yaxşıdan seçməyi bacaran gəncliyi günün birində səsini səsinə qatıb yüksəldəcək və haramlıq içində boğulan, nə Tanrısal yasalara, nə toplumsal qanunlara məhəl qoyan bu murdar iqtidarı süpürüb tarixin ziblliyinə atacaq! Bu gün ölkənin pulundakı devalivasya əslində dövranına az qalmış hakimiyyətin devalivasyasıdır!”.

22 Dekabr 2015 3:34

Anar “Soyuq Əllər İsti Ürək”də – Fotolar

IMG_3179-358

  “Qanun” nəşrlər evi “Soyuq Əllər İsti Ürək” festivalında dekabr ayı boyunca müxtəlif yazıçıların imza günlərini təşkil edir. “Qafqazinfo” xəbər verir ki, həmin ənənə çərçivəsində bu gün Yazıçılar Birliyinin sədri Anarın imza günü olub. Kitabını imzalatmaq, yeni kitab almaq və ya yazıçı ilə şəkil çəkdirmək istəyən hər kəs nəşriyyatın stendinin qarşısına toplaşmışdı. İlk dəqiqələrdə şəkil çəkdirmək istəyənlərin kitab alanlardan daha çox olmasına biganə qalmayan yazıçı bu hala zarafatla münasibət bildirib: “Bilsək şəkil satardıq, kitab almaq istəyən elə də yoxdur deyəsən. Sağ olsunlar, gəlirlər, maraqlanırlar, kitab alırlar, şəkil çəkdirirlər. Arzu edirəm ki, şəkil çəkdirmək istəyənlər qədər kitab almaq istəyənlər də olsun”. Bu kimi festivallarda mütləq kitabın da yer almalı olduğunu vurğulayan Nəşriyyat rəhbəri Şahbaz Xuduoğlu imza günlərinin kitab satışına müsbət təsir göstərdiyini bildirib: “Kitab gərək hər yerdə olsun. Burada tanınmış bir çox brendlər var, istədik kitab da olsun. Bizim fərqimiz ondan ibarətdir ki, hər gün bir yazıçı dəvət edirik, onun imza günü olur. Şərt o deyil ki, mütləq kitab alınsın. Əsas odur ki, keçənlər görür. Kitab almaq üçün gəlməyən insanlar belə baxır, maraqlanır, öz zövqünə uyğun kitab seçirlər. Sevimli yazarı ilə söhbət etmək, şəkil çəkdirmək imkanı qazanırlar. Kitablarını nəşr etdiyimiz yazarları dəvət edirik. Satışa gəldikdə isə hər sahədə olduğu kimi bizdə də ötən ilə nisbətən durğunluq var. Bu da əhalinin maddi problemlərinin olmasından irəli gəlir. Kitab almaq istəyən çox insan var, ancaq imkanı olmur. 20% endirim də etmişik, qoy maraqlananlar istədikləri kitabı ala bilsin”. Yazıçının imza gününə gələnlər arasında bir qrup var idi ki, onlar dərsdə əsərlərini oxuyub müzakirə etdikləri yazardan imza almağa, şəkil çəkdirməyə tələsirdi. Bu, Pedoqoji Universitetin Filologiya Fakültəsinin birinci kurs tələbələri idi. Aygün imza günü ilə bağlı müəllimindən xəbər aldığını və qrup şəklində dərsdən çıxıb buraya gəldiklərini söyləyib: “Anar bəyin əsərlərini oxuyub təhlil edirdik, müəlliməmiz bu gün imza gününün olduğunu bildirdi. Biz də dərsdən çıxıb tez buraya gəldik. Əsərlərini mütaliə etdiyimiz bir yazarla görüşmək, söhbətləşmək bizim üçün çox maraqlıdır. Yazıçıdan “Təhminə və Zaur” , “Ağ liman” qədər, hətta ondan da maraqlı yeni əsərlər gözləyirik”. Görüşdə iştirak edən "525-ci qəzet"in baş redaktoru Rəşad Məcid bildirib ki, bu kimi tədbirlərin ideyası illər əvvəl elə məhz Anardan gəlib: “Yazıçıların imza günlərinin təşkil olunması təşəbbüsü ilk dəfə biz “Bayatı” kitab mağazasını açanda Anar bəydən gəlib. Bundan düz 10 il qabaq. Bu, müəlliflərlə oxucuların birbaşa ünsiyyəti və kitabın təbliğində çox mühüm rol oynayır. İndi bir çox nəşriyyat və kitab evləri belə təşəbbüslər irəli sürür. Bu cür yarmarkalarda kitabın təbliği, imza günlərinin keçirilməsi istər-istəməz kitabdan uzaq adamlarda da maraq oyadır. 3-5 nəfərdən ən azı biri kitab alırsa, bu, nəşriyyatın uğurudur, mütaliəyə marağın artmasına bir dəstəkdir”.

17 Dekabr 2015 5:50

“Səni anlamıram mən” – Leyla Əliyeva

1450263853_0001

  Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva yeni şeirini təqdim edib. Axar.az xəbər verir ki, Leyla Əliyevanın İnstaqram səhifəsində paylaşdığı yeni şeiri “Səni anlamıram mən” adlanır. İzləyicilər tərəfindən maraq doğuran şeiri təqdim edirik: Vaxt görən hara uçdu? Amma yaman tez uçdu. Qar yağdı, boran gəldi. Qapıda yenə qışdır. Ruhum sıxıldı yaman, Qəlbimə çökdü duman. Yayda güc alan ruhum, Qışa düşdü... üşüdü... Bağdakı qönçələr də, Büzüşdülər – açmırlar. Xəzərin qumsalları, Bərq vurub sayrışmırlar. O kəslər ki tənhadır, Elə tək də qalacaq Şaxta sinələrini Qəm-qüssə ilə yaxacaq. Qəlbim, niyə donmusan? Axı ürəyi saran buzu necə isidim? Söylə, necə əridim? Deyəsən, sən özün də Heç bunu istəmirsən. Buza dönmüş ruhuna, Qışı doğma bilirsən. Ax, bu zaman görəsən Hara belə tez uçdu? Haray çəkim bir “Dayan”! Əqrəb atını vurdu... Yol zülmətə büründü. Günəşdən nur istədim, batdı ... pərtliyim güldü... Əlim çatsaydı günə, Gizlədərdim ovcumda Heç vaxt şər qarışmazdı Həmişə gözlərimdə Göz yaşı qüssə görən Gecə qonaq gəlməzdi. Gəl, sən məni bağışla, Ürəyim, bircəciyim. Bir də sənin xətrinə dəymərəm, söz verirəm! Lap dünya dağılsa da, Səndən uzaq düşmərəm. Fəqət, bilməm nə edim, Nə qədər çalışsam da Səni anlamıram mən. Səni anlamıram mən.

16 Dekabr 2015 5:33

“Dərsə davamiyyətə görə valideyni cəzalandırmaq kökündən yanlış mövqedir”

s

  Inzibati Xətalar Məcəlləsinə edilən yeni dəyişıkliklər layihəsində nəzərdə tutulan Azərbaycanda orta məktəb dərslərindən yayınan şagirdlərin valideynlərinin cərimələnməsi ilə əlaqədar məsələyə münasibət bildirən təhsil eksperti Nadir İsrafilov məcəlləyə təklif olunan dəyişıkliyı dərindən düşünülməmış yanlış bir addım kimi qiymətləndirib. Ekspertə görə belə bir sanksiyanın tətbiqi digər daha ciddi fəsadların yaranmasına gətirib çıxara bilər. Bu əslində övladının əməlinə görə valideynin cəzalandırılması anlamına gəlir. Hər şeydən əvvəl dərsdən yayınmanın səbəbləri hərtərəfli araşdırılmalı, genış müzakirə olunmalı, yaranan vəziyyətdən çıxış yolu kimi ilk növbədə daxili nizam-intizam qaydalarının gücləndirilməsi üzrə məktəbin məsuliyyətinin artırılması istiqamətində ciddi addımlar atılmalıdır. N. İsrafilovun sözlərinə görə Sovet dönəmində təhsildən yayınmaya görə məktəb rəhbərlərinə qarşı vəzıfədən azad olunmaya qədər ən ağır cəza növləri tətbiq edilirdi. Rüb ərzində 40 saat dərs buraxan şagird isə proqram materialını mənimsəməmiş, biliyi isə qiymətləndirilməmış hesab olunaraq həmin şagirdin müvafiq olaraq payız imtahanına cəlb edilməsi və ya təkrar sinifdə saxlanılması barədə qəraq çıxarılırdı. “Müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi səbəblər istisna olmaqla” şərtinə qalınca isə, belə səbəblər həmişə tapılıb və bundan sonra da tapılmayacağına heç kəs zəmanət verə bilməz. Nəzərə alsaq ki, dərsdən yayınmada maddiyatla bağlı məsələlərin də həlledici rolu vardır, onda bu cərimələrin əhalinin müəyyən sosial təbəqəsi üçün əlavə problemlər yaradacağını da istisna etmək olmaz. “Hesab edirəm ki, məhz dərs hesabına repetitor yanına, digər əlavə kurslara getmək üçün şərait yaradanlara qarşı cəza tədbirlərinnin tıtbiqi bu sahədə vəziyyətin normallaşmasına öz töhvəsini verə bilər. Məktəb mühitinin sağlamlaşdırılması istiqamətındə konkret tədbirlərin həyata keçırilməsi daha çox effekt verər, nəinki valideynlərin cərimələnməsi. Dərsdən yayınmadan daha ziyanlı tendensiya intişar tapmaqdadır ki, bu da təhsildən yayınmadır. Xüsusilə regionlarda minlərlə 7 yaşlı var ki, onlar təhsilə cəlb olunmayıblar. Məsələyə kompleks yanaşılmalıdır, cərimə çıxış yolu deyil, əksinə təhsildə yeni rüşvət mənbəyidir” - N. İsrafilov bildirib.

3 Dekabr 2015 6:09

“Qonşu”

obvv

Erməni qonşuyla görüş – Şərif Ağayardan yeni hekayə Yaralar vardır həyatda, ruhu cüzam kimi yavaş-yavaş yeyən, gəmirən yaralar... Sadiq Hidayət Əkbər axşamdan gəlib yerləşdiyi “Səbah” otelinin yeməkxanasına düşəndə gördüklərindən vahimələndi: burda əlil arabalarında gəzən çoxlu cüzam xəstəsi vardı. Rahatca liftə minir, pilləkənin yanı ilə aşağı-yuxarı gedirdilər. Dilləri də qəribə idi. Sanki lal adam danışmaq istəyir, amma danışa bilmir. Həyəcanla ora-bura vurnuxan bu qolsuz-qıçsız, burun-qulaqsız adamların danışdığı dildə bircə “Qaqqabaqqa” kəlməsi vardı elə bil. Bu kəlməylə həm dərdlərini deyir, həm təəssüflənir, həm sevinirdilər. “Səbah” oteli dirilərin qəbiristanlığı idi və adamlar da bura çürüməyə gəlmişdilər. Əkbər özü də yavaş-yavaş çürüyürdü. Neçə il müharibədə can qoymuşdu, nəm yerdə yatmaqdan və çoxlu siqaret çəkməkdən ağ ciyərləri sıradan çıxmaq üzrəydi. Bronxit-vərəm qarışıq elə qəribə bir xəstəlik tapmışdı ki, heç kim baş açmırdı. Daha doğrusu, Bakının dövlət xəstəxanalarındakı həkimlər başdansovdu yanaşırdılar, özəl klinikalara getməyə isə, nə gizlədək, Əkbərin imkanı yox idi. Quruca pensiya ilə şəhərin bir küncündə – uçuq, darısqal və nəm yataqxana otağında qalırdı. Nəmişlik Əkbərin xəstəliyini daha da şiddətləndirmişdi. Nəfəs alanda qantəpərdən düzəldilmiş tütək səsi çıxarırdı. Qızdırma, öskürək, başgicəllənmə də bir yandan əhədini kəsmişdi. Durduğu yerdə taqətdən düşür, alınına somsoyuq tər gəlirdi. İrana müalicə üçün gəlmişdi. Özünə qalsa, şəhərin ucqar küncündəki o balaca, nəm yataqxana otağından çölə addım atmazdı. Meyiti çıxardı ordan. Arvadı elədi. Uşaqları başına yığıb vay-şüvən saldı ki, həkimə getməsən bu nəm, darısqal otağa özümüz qarışıq od vuracam! Ondan iki gün əvvəl Bakıdakı İran xəstəxanalarından birinə getmiş, dərdini ağlaya-ağlaya əslən Təbrizdən olan qarayanız tibb bacısına danışmışdı. Tibb bacısı söz vermişdi ki, Əkbərin Tehranda müalicəsinə kömək edəcək. İkinci görüşdə Əkbəri də darta-darta aparmışdı təbrizli xanımın hüzuruna. Təbrizli xanım buyurmuşdu ki, ilkin müayinə üçün çox yox, beşcə yüz dollar kafidir! Tehranda qohumları yaşayır, xahiş edər, xəstəxanaya yaxın ucuz bir otel tutar, yol-yolağasını Əkbərə öyrədər, arada gedib görər, göz-qulaq olarlar: “Asandı, xanıııım! Burda çətin nə var çi!” - ən axırda bu sözləri demişdi təbrizli tibb bacısı. Və “Xanım” sözünü şirin-şirin deyərkən uzatdığı “ı” hərfi, bir də “ki” kəlməsindəki “ç” səsi Əkbərə də, arvadına da inanılmaz ümid bəxş eləmişdi. İki gün üzücü yolçuluqdan sonra Tehranın neft iyi verən avtovağzalına çatan kimi Əkbəri təbrizli tibb bacısının qalın qara bığları və qıvrım saçları ilə müğənni Şəhram Nazirə oxşayan, üstəlik adı da Şəhram olan qardaşı qarşılamış, motosikletə mindirib “Səbah” otelinə gətirmiş, ikinci mərtəbədəki sakit otaqlardan birinə yerləşdirmiş, mobil telefonunun nömrəsini balaca bir kağıza yazaraq ona vermiş və sabah xəstəxanaya getmək üçün görüşmək üzrə çıxıb getmişdi. Gedəndə zarafatından da qalmamışdı: “Ağa, Baküdə yaxşı vodka vaaar? Gəlsəm, çoxlu içə bilərəəəm?” Və bu zarafat da ümid vermişdi Əkbərə. Demək, vəziyyəti elə də ağır deyildi, yoxsa Şəhram ağa onunla vodkadan danışmazdı. “Niyə yoxdu, nə qədər istəsən!” – demişdi gülümsəyərək. Otelin birinci mərtəbəsindəki alaqaranlıq yeməkxanada oturub çay içə-içə diri-diri çürümək barədə düşünürdü və elə bil dərisinin altında qarışqalar gəzişirdi. Sağa-sola vurnuxan, heç nə olmamış kimi deyib-gülən, zarafatlaşan “qaqqabaqqa”lara göz qoyduqca özünü təkcə Bakının uzaq küncündəki nəm otağından deyil, bütün gerçək dünyadan uzaqlarda, çox uzaqlarda hiss edirdi. Bir anlıq öldüyünü belə düşündü. Bəs nə! Ölüm dediyin elə bu olmalı... Tanımadığın yerlər, duymadığın qoxular, dadını bilmədiyin yeməklər, dilini anlamadığın adamlar... Qorxulu filmlərdəki kimi əlsiz-qolsuz, burunsuz-qulaqsız məxluqlar... Otelə yerləşəndən bir neçə dəqiqə sonra - cüzam xəstələrini görən kimi cəld aşağı düşüb Şərhramın nömrəsini yığmasa, təlaş içində “Şəhram ağa, burda çoxlu cüzam xəstələri var, keçici olmasın?” – deyə sual etməsə və Şəhram ağadan “Heç narahat olma, cüzam yoluxucu xəstəlik deyil” – cavabını almasa yəqin burda bir dəqiqə də otura bilməzdi. Sağalmaq bir yana, bu ölüm və çürüntü qoxuyan alaqaranlıq oteldən salamat çıxacağına da inamını itirərdi. Yeməkxananın xəstəhal sarımtıllıq yayan işıqları otelin işçilərini də bədəni çürüməkdə olan cüzam xəstələrinə oxşadırdı. Əkbər bir də onda ayıldı ki, əl-ayağı salamat adam görəndə təəccüblənməyə başlayır. Budur onlardan biri yeməkxananın girəcəyində durub Əkbərə baxır. Özü də çox tanış gəlir. Lap çox! Əkbər qapının ağzında dayanıb onu marıtlayan adama elə diqqətlə baxdı ki, qulaqları az qala qarğı kimi cütlənəcəkdi. O da eyni maraq və təlaşla Əkbərə zillənmişdi. Onun da gözlərində eynən Əkbərinki kimi bir narahatlıq, bir şübhə, bir heyrət vardı. “Tanış” adam arada gülümsədi də! Gülümsəyəndə qabaqdan bir-iki dişinin mırığı göründü. Bax bu mırıqlar Əkbərə yad gəldi və adamı doğru-dürüst xatırlamağa mane oldu. Amma yeriyən kimi yerişi yadına düşdü və qışqıraraq ayağa qalxmaqdan özünü güclə saxladı. Dodaqaltı pıçıldamaqla kifayətləndi: “Aşot!” “Əkbərcaaan” – Aşot ona tərəf addımlamırdı, uçurdu. Elə gəlirdi ki, ayaqları bədənindən dalda qalmışdı. Az qala Əkbərin üstünə yıxılacaqdı. Bayaqdan bədənində gəzişən qarışqalar biz-biz olub paltarının altında civildəşdi. Amma aldırmadı Əkbər! Keçmiş erməni qonşusunun qabağında təşvişə düşməyi özünə sığışdırmadı. Aşotsa ağlamsına-ağlamsına, gülümsünə-gülümsünə: “Əkbərcan! Əkbərcaaan... Əkbərcaahahan...” – deyir, onunla əl tutmaq istəyirdi. Əkbər əl uzatmırdı amma. Aşot bunu gözləyirmiş kimi onun əlini dizinin üstündən zorla qaldırdı və bərk-bərk sıxaraq yellədi: “Əkbərcan... Əkbərcan... Min şükür Allaha ki, bizi görüşdürdü. Min şükür, Əkbərcan... Min şükür...” – o üzündən-bu üzündən öpdü – “Bə, niyə belə sınıxmısan?” “Guya sən sınıxmamısan?!” – Əkbər ayağa qalxmadan kinayə ilə dedi. Aşot Əkbəri daha yaxşı, doya-doya görmək üçün başını azca geriyə çəkib mehribanlıqla gülümsədi. Dişinin mırığından işıq fışqırdı. Əkbərlə Aşot Qarabağın Tuğ kəndindən idilər. Evləri də yanaşaydı. Orda doğulub, orda böyümüşdülər. Bir yerdə məktəbə getmişdilər. Əkbərgilin əncir ağacının meyvələrinin yarısı Aşotgilin həyətinə tökülürdü. Anası hər il həyətlərinə tökülən alma boyda sapsarı əncirləri ləyənə yığıb gətirirdi, Əkbərin anası da geri qaytarırdı. Deyirdi, o sizin qismətinizdir, apar qışa mürəbbə elə. Taaa müharibə başlayanacan! Müharibə başlayanda Aşotun anası əncirləri yığmadı. Əkbərin anası da onların həyətinə keçməyi özünə sığışdırmadı. O ili əncirlər Aşotgilin həyətində çürüyə-çürüyə qaldı. Gün gəldi Əkbərgili öz evlərindən qovub çıxartdılar. Aşotgil yox, kəndə gələn yad ermənilər. “Əgər çıxıb getməsəniz sizi öldürəcəyik” - dedilər. Əkbərgil yığışıb kənddən çıxanda Aşot maşının dalınca həsrətlə baxıb-baxıb birdən qışqırdı: “Əkbərcan, narahat olma, evinizə göz-qulaq olacam!” Siniflərində qoldan ən güclüsü Əkbər idi. Hamı çəkinirdi ondan. Əkbərin qorxusundan Aşota da dəymirdilər. Əkbər Aşotu hamıdan qoruyur, əvəzində özü döyürdü. Axırıncı dəfə futbol oynayan vaxt təsadüfi qol buraxdığına görə yaxşıca çırpmışdı. Anası Aşotun qolundan tutub keçmişdi bu üzə, o ki var danlamışdı Əkbəri, valideynlərinə şikayətlənmişdi. Axırda da belə demişdi: “Ayıb deyil, qonşuyuq!” Əkbər utanmışdı bu sözlərdən, qadının dediklərini qulağına sırğa eləmişdi və o gündən Aşota dırnağının ucunu da vurmamışdı. “Əkbərcan, hanı o güclü biləklərin? Sən də mənim kimi nə tez qocaldın belə?” – Aşot kədərli səslə deyirdi. – “Xəstələnmisən elə bil, müalicəyə gəlmisən?” “Əşşi yox!” – qaşlarını düyünləyib üzünü yana çevirdi – “Bir tanışımla görüşəcəm.” “Yalan demə.” – acı-acı güldü Aşot – “Bura yalnız xəstələr gəlir. Bir də müharibə əlilləri. Əfqanıstandan... Pakistandan...” – duruxub sağa-sola baxdı – “Sənin haran ağrıyır, Əkbərcan, sənə nə olub?” “Dedim ki, xəstə deyiləm!” – öskürdü, sinəsindəki boğuq tütək səsini mümükün qədər gizləməyə çalışdı – “Özün də yanımda oturma, görüb-eləyən olar!” “Düşmənçilik Arazın o tayında qaldı. Burda hamımız qonağıq. Bir də ki, Əkbərcan, məzhəb haqqı biz düşmən-filan deylik. Mən sənə neyləmişəm axı? Nə düşmənçiliyimi görmüsən?” Dinmədi Əkbər, başını aşağı saldı. “Amma sən silah götürüb vuruşdun bizimkilərlə. Heç adam öldürdünmü, düzünü denən?” “Gözünü də tökdüm! Niyə öldürmədim?” – Əkbər səsini qaldırdı. “Uşaqları da?!” “Uşaqlarla nə işim? Bizim torpaqları tutan əsgərləri öldürdüm. Neyləməliydim? Durub baxmalıydım, onlar gəlib bizi öldürməliydi?” “Sən adam öldürə bilməzsən, mən səni tanıyıram.” – Aşot nırçıldayaraq başını buladı. Əkbər yenə dinmədi. “Haran ağrıyır, qonşu?” – qonşu sözü lap kövrəltdi Əkbəri. Qalxıb Aşotun boynuna sarılmaq istəyi içindən sızıltı kimi keçdi, amma eləmədi. Əvəzində: “Aşot, bu saat qalxıb ağzının üstünə bir yumruq qoyacam, bəridən o yana uçassan! Bəsdi zəhləmi tökdün!” – dedi. “Vura bilməzsən! Atəşkəsdi? Hahaha!” – gözləri yaşaranacan güldü, amma Əkbərin gicgah əzələlərinin oynadığını görüncə özünü yığışdırdı – “Vurmazsan məni, qonşu, adam qonşusunu vurmaz!” Araya üzücü sükut çökdü. Əkbərin əlləri ixtiyarsız siqaret axtardı. Amma yox idi. Həkim qəti qadağan eləmişdi. “Bir gilə siqareti çəkməzdən əvvəl qəbrini qaz” - demişdi. “Tuğdakı evi çox ucuz satdım. Acından qırılırdıq. Yerevana getdim ki, özümə gün ağlayım, onu da bacarmadım. Ermənistanda pul-para yoxdu. Olan-qalanı da vəzifəlilər qamarlayıb. Səhhətim də imkan vermir ki, ticarət üçün Rusiyaya, ya da Türkiyəyə gedəm. Xəstəyəm. Böyrəklərim xarabdı. Tehranda qohumum var, onlara gəlmişdim ki, özümü həkimə göstərim, gördüm yerləri darısqaldı, məcbur qalıb otelə gəldim.” – duruxdu - “Hayıf o günlərə, qonşu!” “...” “Atan-anan sağdı?” “Yox!” – Əkbərin acığı soyumamışdı hələ. “Allah ikisinə də rəhmət eləsin. Gözəl insanlar idi. Biz yaxşı qonşu idik, Əkbərcan, çox yaxşı. Həyətimizə tökülən o əncirləri heç unutmuram. Ən gözəl günlər imiş o günlər, qonşu, ən gözəl günlər! Qədrini bilməmişik. O “Böyük Ermənistan, Böyük Ermənistan” deyirdilər haaa, bax o əncirin bir dənəsinə dəyməzmiş. Aldatdılar bizi, qonşu, yaman aldatdılar.” “Əncir sizindi də indi, niyə həsrətini çəkirsən, get, nə qədər istəyirsən ye!” – Əkbər yenə kinayəsindən qalmadı. “Əh! Doğrudan elə düşünürsən ki, biz qalib gəlmişik?! Yanılırsan, qonşu! Məzhəb haqqı yanılırsan. Nəinki o əncirə eee... o boyda Tuğ kəndinə həsrət qalmışam. Hanı o imkan, hanı o vaxt, hanı o həvəs ki, həyətimizə gedəm, sizin ənciri axtaram.” “Bə evimizi qorumağa söz vermişdin!” – nəhayət Əkbərin qırışığı açıldı. “Qorudum! O vaxtacan ki, sizinkilərin mərmisi bizim evə düşüb dağıtdı. Ondan sonra istəsəm də qoruya bilməzdim. Saqqallılar vətən xaini kimi güllələyərdilər məni. Həm də, açığı, öz evimiz dağılandan sonra sizinkinin də dağılmasını istədim. Özümdən asılı olmadı.” “Day denən, özüm dağıtmışam də...” “Niyə dağıdım ki? Mənə neyləmisiz? Orda çox qalmadıq sizdən sonra. Ara sakitləşən kimi, bağı, həyəti, evimizin salamat qalan yerlərini dəyər-dəyməzinə satıb köçdük. Yerevana çatan kimi anam rəhmətə getdi.” – Aşot duruxub Əkbərin sifətinə baxdı. Əkbər hiss etdi ki, ondan “Allah rəhmət eləsin” sözünü gözləyir. İçindən keçsə də, dilinə gətirmədi. Öz-özünə dedi. Aşot Əkbərin ürəyindən keçənləri duyub köks ötürdü: “Allah şahiddir ki, bir çöpünüzə xain baxmadım. Nə illah elədilər, sənə, atana, anana görə siz tərəfə güllə atmadım. Buna görə məni döydülər, ölümlə hədələdilər, zirzəmidə ac-susuz saxladılar...” - Əkbər hiss elədi ki, Aşotun dediklərinə bütün varlığıyla inanır, çünki Aşot ömründə yalan danışmamışdı. - “Elə bilirdim, sən də biz tərəfə güllə atmazsan. Deyərsən birdən vurduğum adam Aşot olar, onun qohumu olar.” “Ay qanmaz, bizi evimizdən, torpağımızdan qovurdunuz, öldürürdünüz. Xocalıda nələr elədiniz? Buna necə dözmək olardı?” “Əgər Xocalıya görə mənim bir zərrə günahım varsa, Allah məni elə burda, sənin ayaqlarının altında öldürsün! Əkbərcan, hamımız insanıq. İnsan olan kəs belə əməl törətməz. Sizdə də var beləsi... Həm eləsi, həm beləsi...” “Bizim günahımız yoxdu!” – Əkbərin boğazındakı damarlar zol durdu. Onun lap hirsləndiyini görən Aşot səsinə həlimlik verdi: “Yaxşı, sən deyən olsun...” - Az keçməmiş mövzunu dəyişdi: - “Amma yaxşısan haaa... Dişləri qızıllatmısan! Mən mırıq qaldım.” “Nə qızıl əşşi, titandı. Ağzım boş qalmasın deyə borc-xərc düzəltdirdim!” – Əkbər acı-acı güldü. “Titan niyə?” – Aşot gözlərini döydü. Bu dəfə Əkbər söhbəti dəyişdi: “Ağaclarımızı qırdılar?” “Mən çıxana qədər yox. İstəsən sənə görə gedərəm Tuğa, həyətinizi, evinizi çəkib internetlə göndərərəm.” “Yox!” – Əkbər yerindən dik atılıb çevrildi. Aşot da diksindi – “İndi də desinlər, ermənilərlə gizli əlaqəsi var?! Onsuz da döyüşüb bir günə çıxmadım...” Aşot susub yeməkxananın pəncərəsindən harasa uzaqlara baxdı. Baxa-baxa ağlına nə gəldisə həzin səslə soruşdu: “Uşaqların var?” “Var.” “Salamatdılar?” “Salamatdılar.” “Mənim oğlum talassemiyadan öldü. Pul-para tapıb müalicə eləyə bilmədim.” – səsi boğuldu. “Neçə yaşında?” – tapışandan bəri Əkbərin səsində ilk dəfə qəhər hiss olundu. “On beş!” “Allah rəhmət eləsin” – ağlamsındı. “Mənə oxşuyurdu eynən. Sarısaç, alagöz. O vaxtlarım yadındadı, Əkbərcan?” “Yadımdadı.” “Necə oğlan idim, sən Allah?” “Yaxşı idin, Aşot, adamın üstündə Allah var.” “Amma oğlumu yaşada bilmədim. Ona görə içkiyə qurşandım. İndi böyrəklərim atkaz eləyir. Öləcəm tezliklə, Əkbərcan. Məni unutma. Biz yaxın dost idik. Bir gün Tuğa qayıtsan o illəri xatırlayarsan, məni düşünərsən, nəsə deyərsən, səni eşidəcəm, yüz faiz eşidəcəm.” – gözlərinin yaşını siləndə Əkbər başını yana çevirdi: “Yaxşı, ağlama. Heç mən də salamat deyiləm. Mən də yaşamayacam belə getsə...” “O günlər hara getdi, qonşu? Niyə belə oldu? Allaha neyləmişdik?” “Bilmirəm, Aşot, hardan bilim?” “Sən adam öldürə bilməzsən, bayaq mənə yalan dedin.” “...” “Məni döydüyün yadındadı?” – qəfil göz yaşlarını silib gülümsədi. Əkbər onun gözlərinin altının necə qaraldığını, sifətinin necə qırışdığını, ovurdlarının necə batdığını indi gördü. “Yadımdadı” – Əkbər də gülümsəməyə çalışdı. “Bir topa görə niyə elə hirsləndin ki?” – qəhqəhə çəkdi. “Nə bilim, Aşot?” – hirsindən gicgahındakı əzələlər oynadı - “Sən məni öldürəcəksən! Sən ananın goru, dur rədd ol get başımdan! Qoy dərdimi-ağrımı çəkim. Mənnən görüşdüyünü də heç kimə demə. Dur-dur!” – qolundan tutub iki-üç dəfə hikkəylə itələdi. Aşot əvvəl heç nə anlamadı. Əkbərin uşaq inadkarlığını görüb məsələnin ciddiliyini anladı. Qalxıb aralandı. Əkbər onun arxasınca ötkəmli səslə: “Biz düşmənik haa, bunu unutma! Bir də mənə yaxınlaşma!” – deməyi də özünə borc bildi. Aşot Əkbərə baxa-baxa qapıdan çıxanda ayağı kandara ilişdi, az qala yıxılacaqdı. Əkbər başını əllərinin arasına alıb ağlı kəsəndən bu günəcən bütün həyatını gözünün qabağında canlandırmağa çalışdı və Aşotun səsini daha bərkdən eşitdi: “Bizi aldatdılar, yaman aldatdılar!” Bu vaxt xidmətçi Əkbərə yaxınlaşıb stolun üstünə balaca bir kağız qoydu və əlini qapıya tərəf uzadıb dedi: “Qaqqabaqqa baqqaqaqa aqabbaqa!” Əkbər kağızı açdı: “Biz düşmən deyilik, qonşu. Sabah bu vaxt burda olacam, sən də gələrsən. Aşot” Xeyli fikrə gedib qərara gəldi ki, Şəhramı çağırsın, qaldığı oteli dəyişdirsin: “Yoxsa bu Aşot məndən əl çəkməyəcək” – dedi öz-özünə və ayağa qalxıb foyeyə tərəf addımladı. Qeydiyyatçı oğlan kresloya yayxanmışdı, qarşısındakı mizin üstündə çay buğlanırdı. Şəhramın verdiyi kağızı cibindən çıxarıb əl hərəkətləri ilə başa saldı ki, nömrəni yığmaq lazımdır. Qeydiyyatçı nömrəni yığıb telefonun dəstəyini ona uzadanda Əkbərin gözü qəfil çay fincanının yanındakı əncir mürəbbəsinə sataşdı. Sapsarı, yepyekə əncirlər... Eynən Tuğdakı kimi... Özünü itirdi, telefonda Şəhramın həyəcanlı səsini eşitməsə, yəqin, uzun müddət elə beləcə donub qalacaqdı: “Alo! Alo! Alo!” “Mənəm, Şəhramcan, Bakıdan gələn xəstə... Əkbər...” – öskürdü, həyəcandan sinəsindəki tütək səsi artmışdı bir az. Danışa-danışa gözlərini mizin üstündəki əncirdən çəkə bilmirdi – “Elə-belə zəng vurdum, darıxdım, hər şey qaydasındadı, sabah görüşənə qədər...” Şərif AĞAYAR(kulis)

24 Noyabr 2015 6:03

Fakt

Bizi izləyin